Բացել գլխավոր ցանկը

Կաղապար:Taxobox Բամպակ (բամպակենի) (լատ.՝ Gossypium Gossypium), մոլոշազգիներու (տուղտազգիներ) ընտանիքի բազմամեայ բոյսերու ցեղ։ Յայտնի է 35 տեսակ, որմէ 5-ը՝ մշակովի։ Ծառեր եւ թուփեր են։ Մշակութեան մէջ կ'օգտագործուին միայն կեանքի առաջին տարին եւ այդ պատճառով ալ սխալմամբ կը համարուին միամեայ։ Գլխաւոր արմատը լաւ կը զարգանայ, ցօղունը ճիւղաւոր է, ընձիւղները՝ մոնոփոտիական եւ սիմփոտիական են։ Տերեւաթրթեղները ունին 3-5-7 բլթակ։ Տերեւակիցները 2-ն են, կոկոնը շրջապատուած է 3 ծաղկակիցներով։ Բաժակը ձուլաթերթ է, պսակը բաժանաթերթ է՝ 5 պսակաթերթերով։ Պսակաթերթերու գոյնը աւելի յաճախ բաց դեղին է՝ հիմքին մոռագոյն բիծերով։ Երեկոյեան դէմ պսակը կը դառնայ կարմրակապոյտ։ Ինքնափոշոտուն եւ խաչաձեւ փոշոտում կը կատարուի։ Գինեցեիւմը ցենոկարպ է, սերմնարանը՝ վերնադիր, 3-5 բնով, իւրաքանչիւր բնում քանի մը սերմնասկզբնակ։ Պտուղը տուփիկ է։ Սերմերու ամբողջ մակերեսը ծածկուած է խաւով եւ երկար մազիկներով կամ թէ սերմերը լերկ են։ Էնտոսփերմ չկայ։ Մազիկներու երկարութիւնը տարբեր է՝ 10-էն մինչեւ 65մմ։ Հենց մազիկներու համար ալ բամպակը կը մշակեն։ Բամպակը շատ բազմազան կիրառութիւն ունի։ Սերմերէն կ'ըստանան 16-20% ճարպաիւղ։

Ծաղկի բանաձեւը՝ [1]։ Ծաղկումը կը սկսի Յունիսին եւ կը շարունակուի մինչեւ ցուրտերը։ Վայրի բամպակը կ'աճի երկրագունդի բոլոր մայր ցամաքներուն վրայ։

Արտաքին տեսքԽմբագրել

Բամպակենին թուփ է՝ կանգուն, ճիւղաւորուող ցօղունով, բարձրութիւնը՝ 70–140 սմ եւ աւելի։ Տերեւները կանաչ են՝ 3–7-բլթականի։ Ծաղիկը խոշոր է, դեղին, բաց դեղին, վարդագոյն, հիմնականին՝ ինքնափոշոտուող, երբեմն՝ խաչաձեւ փոշոտուող։ Պտուղը 3–5-բնանի, բաց կամ մուգ կանաչ, երբեմն՝ կարմիր, հարթ կամ մանր փոսիկներով տուփիկ է (կնգուղ), կը պարունակէ 20–40 ձվաձեւ, մազմզուկապատ սերմ (փաթիլ)։ Սերմու կեղեւի արտաքին բջիջներէն կ՝ առաջանայ բամպակի թելերը։ Բամբակենին արժէքաւոր տեխնիկական, թելատու, ձիթատու եւ մեղրատու բոյս է։

ՏեսակներԽմբագրել

Աճեցուած տեսակներէն ամէնէն արժէքաւորը եւ տարածուածը 3-ն են. սովորական կամ մեքսիկական բամպակենին կու տայ բամպակի համաշխարհային հումքի 70%-ը. Կը մշակուի ԱՄՆ-ի, Մեքսիքայի Պրազիլի, Արժանթինի Հնդկաստանի, Չինաստանի, Ափրիկէյի եւ Աւստրալիոյ որոշ շրջաններուն մէջ։ Փերուական բամպակենրուն եգիպտական եւ խորհրդային նրբաթել բամպակենին է, որմէ կը ստացուի երկարութեամբ, բարակութեամբ եւ ամրութեամբ լաւագոյն թելը։ Կը մշակուի Եգիպտոսի, Սուտանի, Պրազիլի, Փերուի մէջ։ Հնդկաչինական բամպակները կը մշակուին Հնդկաստանի, Փաքիստանի, Չինաստանի, միջինասիական պետութիւններուն, Ազրպէյճանի մէջ։ Տեսակներէն են նաեւ՝

  • սարահարթային բամպակ, G. hirsutum՝ ծաղկակիցները կարճ են։
  • եգիպտական բամպակ, G. barbadense՝ տերեւակիցները երկար են, նշտարաձեւ։
  • ասիական բամպակ, G. herbaceum՝ տուփիկը հասունացած վիճակին մէջ թոյլ կը բացուի։

Հայաստանի ՄէջԽմբագրել

Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ բամպակենի մշակուած է մինչեւ 1966 թուական։

ՊատկերասրահԽմբագրել

ՄշակումԽմբագրել

 
Մեքենայացուած բերքահաւաքը

Բամպակենին շատ կը սիրէ ջերմութիւն, լոյս, արգաւանդ հող եւ խոնավութիւն։ Սովորաբար զայն կ'աճեցնեն արհեստական ոռոգմամբ։ Երբ պտուղը կը հասուննայ, անոր փեղկերը կը բացուին, եւ անոնցմէ դուրս կու գայ սպիտակ, փափուկ մանրաթելի փոքրիկ զանգուած մը։ Մանրաթելը կը հաւաքեն սերմերու հետ միասին՝ հիմնականին բամպակահաւաք մեքենաներով։ Յատուկ մեքենաներ սերմերու վրայէն կը հեռացնեն մանրաթելը եւ կ'ուղարկեն մանուածքային գործատուներ, ուր բամպակը կը մանեն ու գործուածքներ կը գործեն։ Բամպակէն կը պատրաստեն նաեւ կերպընկալ (փլասթիք), թաղանթանիւթ, լուսանկարչական ժապաւէն ու թուղթ։ Բամպակենու սերմերէն կը քամեն ձէթ, որ կ'օգտագործեն պահածոներու արդիւնաբերութեան, բուսակն իւղերու եւ օճառի արտադրութեան մէջ։ Ձէթը քամելէն ետք կը մնայ կոպտոնը, զոր անասունի խտացոած կեր է, կը պարունակէ մինչեւ 40% սպիտակուցներ։ Ձէթը քամելու ընթացքին առաջացած միւս մնացորդներէն կ'անջատեն կուպրը, որ կ'օգտագործեն ճանապարհային ամուր ծածկոյթներու եւ ջերմակայուն ջնարակներ պատրաստելու համար։ Սերմերու կեղեւը կը կիրառեն եթիլ եւ մեթիլ սպիրտներու արտադրութեան մէջ։ Ցօղունը վառելանիւթ է եւ շինանիւթ։ Տերեւներէն կը զատեն կիտրոնաթթու եւ խնձորաթթու:

2012-ի ամենէ խոշոր բամպակ արտադրող երկիրները[2]
Տեղ Երկիր Արտադրութիւնը
1   Չինաստան 6 840
2   Հնդկաստան 5 321
3   Միացեալ Նահանգներ 3 598
4   Փաքիստան 2 215
5   Պրազիլ 1 638
6   Ուզպեքիստան 1 052
7   Աւստրալիա 973
8   Թուրքիա 851
9   Յունաստան 367
10   Մեքսիքա 220
Աշխարհ 25 955

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է «Հայաստանի բնաշխարհ» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։