Պուտտայականութիւն

Պուտտայականութիւնը, ոչ-Աստուածային կրօնական ուսուցմունք մըն է, կամ փիլիսոփայութիւն մը, որ կ'ընդգրկէ այլազան աւանդութիւններ, եւ կրօնական համոզումներ եւ սովորութիւններ, որոնք մեծաւ մասամբ հիմնուած են Կուաթամա Պուտայի ուսուցմունքներուն վրայ, ճանչցուած որպէս «Պուտա» ("Զարթնածը"). Պուտայական սովորութիւններուն համաձայն, Պուտան ապրած եւ ուսուցանած է Հնդկական ենթա-մայրցամաքի հիւսիս արեւելեան բաժինին մէջ, Ք.Ա 6րդ եւ 4րդ դարերու միջեւ։ Ան պուտայականներուն կողմէ ճանչուած է որպէս «զարթնած» կամ «լուսաւորուած» ուսուցիչը, որ կիսեց իր իմացութիւններն ու ներթափանցութիւնները, օգնելու համար աշխարհային արարածներուն, անոնց տառապանքներուն վերջ դնելու համար, տգիտութիւնն ու անյագութիւնը վերցնելով։ Պուտայականները կը հաւատան որ այս մէկը կարելի է իրագործել հասկնալով եւ ըմբռնելով «կախեալ սերում»ը եւ «Չորս վսեմ ճշմարտութիւնները»[1]։

Թիան Թան Պուտա, Հոնկ Քոնկ

Պուտայականութեան երկու հիմնական ճիւղեր կը յիշուին դպրագէտներու կողմէ։ Թերավատա ("Երէցներու Դպրոցը") եւ Մահայանա ("Մեծ Մեքենան"). Թերավատան մեծ թիւով հետեւորդներ ունի Սրի Լանքայի եւ Հարաւ արեւելեան Ասիոյ մէջ (Թայլանտ, Պուրա, Լաօս, Գամպոտեա, եւ այլն). Մահայանան կը գտնուի արեւելեան Ասիոյ մէջ (Չինաստան, Քորէա, Ճափոն, Վիեթնամ, Սինկափոր, Թայուան, եւ այլն) եւ կ'ընդգրկէ այազան սովորութիւններ «Փիւր Լանտ»էն, Զէնէն, Նիչիրեն Պուտայականութենէն, Թիպեթեան Պուտայականութենէն, Շինքոնէն, եւ Թիանթայէն (Թենտայ). Վաժրայանան, ուսուցմունքներու մարմնացում մը վերագրուած Հնդիկ Սիտտաներուն, կրնայ սեպուիլ որպէս երրորդ ճիւղ մը, կամ Մահայանի այլ ճիւղաւորում մը. Թիպեթեան Պուտտիզմը, որ կ'ուսուցանուի Թիպեթի, Պութանի, Նեփալի, Հնդկաստանի հիմալայեան շրջանի, Քալիքայի, Մոնկոլիայի եւ շրջակայ շրջաններուն մէջ Kalmykia, կը պահէ Հնդկական Վաժրայանայի ութերորդ դարու ուսուցմունքները:

Թերավատա Պուտայականութեան մէջ, ամենամեծ նպատակը Նիրվանայի բարձրագոյն վիճակին հասնիլն է, զոր կ'իրագործուի կիրառկելով «The Noble Eightfold Path»ը (նաեւ ճանչցուած որպէս «The Middle Way»), ազատելով տանջանքի եւ վերածնունդի կլորը (Cycle of Suffering and Rebirth). Մահայանա Պուտայութիւնը կը տենչայ Պուտահուտի հասնելու «bodhisattva path»ի միջոցաւ, վիճակ մը, ուր մէկը կը մնայ վերոյիշեալ շրջանակին մէջ, օգնելու համար ուրիշներուն զարթնելու: Թիպեթեան Պուտայականութիւնը կը տենչայ Պուտահուտի կամ «ծիածան մարմնի» (Rainbow body)[2]։

Պուտայականութեան դպրոցները կը տարբերին իրենց յատուկ ազատագրման տանող ճամբային բնութեամբ, այլազան ուսուցմունքներու եւ հաւատքներու կարեւորութեամբ, եւ յատկապէս սովորութիւններով։ Մէկ հիմնական համոզում որ ընդունուած է բոլոր Պուտայականներուն կողմէ Արարիչ Աստուծոյ բացակայութիւնն է։ Պուտայականութեան հաւատքներու եւ սովորութիւններու հիմքերը երեք գոհարներն են. Պուտան, Տհարման (ուսուցմունքները), եւ Սանղան (ընկերութիւնը): Այս մէկը հիմնական կէտն է, որ կը զատորոշէ Պուտայական մը, ոչ Պուտայականէ մը։

Պուտայականութիւնը ներկայիս ունի 488-էն 535 միլիոն հետեւորդ։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել