Հռոմէական Դիցաբանութիւն

Հռոմէական դիցաբանութիւնը մաս կը կազմէ Հռոմի աւանդական պատմութիւններուն, որոնք կը վերաբերին հին Հռոմի առասպելական ծագումին եւ կրօնական դրութեան, ինչպէս ներկայացուած է Հռոմէացիներու գրականութեան եւ տեսողական արուեստի մէջ։ Հռոմէացիները ընդհանրապէս այս դիւցաբանութիւնները կը համարեն որպէս պատմութիւն, թէկուզ անոնք գերբնական եւ անհաւատալի են։ Անոնք ընդհանրապէս կ՚արծարծեն քաղաքական եւ բարոյական նիւթեր եւ ինչպէս անձին բարոյական սկզբունքները կ՚ազդեն իր պատասխանատւութեան վրայ Հռոմէական ընկերութեան հանդէպ։ Հերոսութիւնը կարեւոր բներգ մըն է։ Կրօնական սովորութիւններու հետ կապուած նիւթերը կ՚ընդգրկեն կրօնական ծէսերը, համայնքներն ու հաստատութիւնները, աւելի քան աստուածաբանութիւնը կամ տիեզերային գիտութիւնը։

Altar Mars Venus Massimo.jpg

Հռոմէական կրօնի եւ առասպելի ուսումնասիրութիւնը բարդ է, քանի որ իր վրայ ազդած են յունական դիցաբանութիւնն ու գեղարուեստը։ Իսկ քալով աստուածաբանութեան, հռոմէացիները փորձած են իրենց աստուածները նմանցնել յոյն աստուածներու «հունաստանի մեկնաբանութիւն» եւ Յունական աստուածութիւնները իւրացնել։ Թէեւ յունական դիցաբանութեան չափ չունի աստուածներ «Romulus and Remus» եւ «she wolf»ի պատկերը բացի «Trojan Horse»էն, յունականին չափ նշանաւոր է։

Հռոմէական Առասպելի ԲնոյթըԽմբագրել

 
Ռիմինի

Ծէսը գլխաւոր դեր խաղցած է Հռոմի կրօնքին մէջ, իսկ դիցաբանութիւնը՝ Յունաստանի։Այս պատճառով ալ, կը կասկածուի, եթէ Հռոմ ունեցած է իր յատուկ մայրենի դիցաբանութիւնը կամ ոչ։ Այս ընկալումը կու գայ ռոմանթիզմէն եւ Ժ.թ. դարու դասական ուսումնասիրութենէն, որ կ՚արժեւորէ յունական քաղաքակրթութիւնը, ըսելով թէ՝ ան վաւերական աւելի ստեղծագործական է։ «Վերածնունդ»էն սկսեալ մինչեւ Ժը. դար, Հռոմէական դիցաբանութիւնը ոգեշնչած է Եւրոպական գեղանկարչութիւնը։ Հռոմի հիմնադրման վերաբերող հռոմէական աւանդութիւնը հարուստ է դիցաբանութիաններով եւ առասպելներով։ Այս պատմութիւնները մէծապէս կը կեդրոնանան մարդկային դերասաններուն վրայ, աստուածային դերասաններու պատահական միջամտութեամբ։ Հռոմի ամենահին ժամանակին, պատմութիւնն ու դիցաբանութիանը հաւասար եւ լրացուցիչ էին։ Ինչպէս «Դ. Բ. Ուազմըն կը նշէ,- Հռոմէական պատմութիւնները դեռ կարեւոր են, ինչպէս կարեւոր էին «Տանդէ»ին 1300-ին, «Շեյքսբիր»ին 1600-ին եւ Միացեալ նահանգներու հիմնադիրներուն 1776-ին։ Ի՞նչ է պէտքը ազատ քաղաքացի ըլլալու համար։ Հանրապետութիւն մը դեռ գերբնական ուժ մը կրնա՞յ ըլլալ։ Ինչպէ՞ս լաւ նպատակներով հիմնուած իշխանութիւն մը կը դառնայ մարդասպան բռնակալութեան։

Հռոմէական դիցաբանութիան հիմնական աղբիւրներէն են՝ «Վերգիլիոս»ի «Aeneid»ը եւ «Լիվիտիոս» պատմութեան առաջին քանի մը գիրքերը, ինչպէս նաեւ «Տիոնիսիըս»ի «Roman Antiquities»։ Ուրիշ կարեւոր աղբիւրներէն են՝ «Օվիտոսի»ի «Ֆասդի»ն, որ վեց գիրք բանաստեղծութիւն մըն է կառուցուած Հռոմէական կրօնական օրացոյցով եւ «Բրոբէրդիըս»ի «Elegies»ի 4րորդ գիրքը։Հռոմէական առասպելներուն տեսարանները նաեւ որմնանկարչութեան, դրամներուն, քանդակներուն՝ մասնաւորապէս ռելիեֆներու վրայ կը գտնուին։

Մարդոց մօտ «Դից» բառը անմիջական կապ մը կը ստեղծէ յունական հերոսական կռիւներուն, ինչպէս նաեւ «Զեւս» աստուծոյ եւ այլ աստուածներու հետ[1]:

Հռոմի Հիմնադրման Մասին ԱռասպելներըԽմբագրել

«Aeneid»ի եւ «Լիվիտիոս»ի հին պատմութիւնները Հռոմի հիմնադրման հիմնական պահպանուած աղբիւրներէն են:

Հռոմի հիմնադրման մասին առասպելները «Aeneid»ի եւ «Լիվիտիոս»ի հին պատմութիւնները Հռոմի հիմնադրման հիմնական պահպանուած աղբյուրներէն են: Յունական հերոսական առասպելը միացուած է իր հիմնադրման ամենահին ցեղերուն պատմութեան հետ։

Այլ առասպելներԽմբագրել

Հռոմին բնորոշ առասպելները ընդհանրապէս բարոյական կամ քաղաքական բնոյթ կը կրեն, այսինքն կապուած են հռոմէական կառավարման համակարգի զարգացման հետ՝ աստուածային օրենքներուն հետ համադրուած եւ մարդու բարոյական հոյսերուն կապուածության ի ցոյց դնելը:

 
Իւղանկար՝ Մաթիաս Սթոմըր
  • Չհամարակալած ցանկի տարր

Սոբինուհիներու առեւանգումը կը բացատրէ սոբինացիներու կարեւորութիւնը հռոմէական մշակոյթի ձեւավարման եւ առաջադիմութեան մեջ՝ վէճերու եւ համագործակցութեան ճանապարհով:

  • Չհամարակալած ցանկի տարր

Նումա Պոմպիլիըսը, ծագումով սոբինացի Հռոմի երկրորդ արքան, որ կապ հաստատեր էր նիմփա Էճերիային հետ եւ հիմնած բազմաթիւ Հռոմի վաւերական եւ կրօնական հաստատութիւններ:

  • Չհամարակալած ցանկի տարր

Սերվիըս Տուլլիըսը՝ Հռոմի վեցերորդ արքան, որ, ըսեր էին՝ Ֆորդիունա աստուածուհիի սիրահարն էր,եւ որուն ծագումը առասպելացուած էր:

  • Չհամարակալած ցանկի տարր

Տարպեան ժայռը եւ թէ ինչու գործածուած էր դաւաճաններուն մահապատիժի ենթարկելու ժամանակ:

  • Լուքրեշիան, որուն անձնազոհութիւնը հետագայ Հռոմէական կայսրութեան տապալման պատճառ կը դառնայ եւ առիթ կ'ընծայէ Հանրապետութեան հիմնադրութեան:


  • Հորաշիըսը կամրջի վրայ, որ ապացուցեց անհատական խիզախութեան կարեւորութիւնը:
  • Մուգիըս Սգաեւոլան, որ աջ ձեռքը կրակի մեջ դրաւ, որպիսի բաստէ Հռոմի հանդեպ իր հավատարմութիւնը:
  • Մարգըս Մընիլիըս Գաբիդոլինըսը եւ բադերը, որոնք աստուածային միջամտութիւն ունեցան գալլիացիների կողմէն Հռոմի շրջափակման ժամանակ։
  • Պատմութիւններ՝ Գարբոդինայի եւ Փոփլիֆուճիայի տոնակատարութեան վերաբերվող։
  • Գայիըս Մարգիըս Գորիոլանըս՝ պատմութիւն քաղաքականութեան եւ բարոյականութեան մասին:
  • Էդրուսգըն Գորիդըս քաղաքը ՝ որպէս իտալական եւ «Trojan» քաղաքակրթութեան «ծննդավայրը»:
  • Մեծ Մայրաբեր (Cybele) ժամանումը Հռոմ:


Կրօն եւ առասպելաբանութիւնԽմբագրել

Աստուածային աւանդապատումը յունական հոգեւոր հաւատքի համակարգման աւելի կարեւոր դեր խաղցած է, քան հռոմէականի՝ որուն համար ծիսակարգը եւ պաշտամունքը սկզբնական էին: Չնայած, որ հռոէեական կրօնը հիմնաուած չէր սուրբ գրութեան վրայ, կրօնական գրականութիւնը լատինական արձակի ամենաուշ գրական ձեւերէն մէկն է:

ՊատկերասրահԽմբագրել

ԱղբիւրներԽմբագրել

  • Alan Cameron Greek Mythography in the Roman World (2005) OUP, Oxford (reviewed by T P Wiseman in Times Literary Supplement 13 May 2005 page 29)
  • Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC) (1981–1999, Artemis-Verlag, 9 volumes), Supplementum (2009, Artemis_Verlag).
  • LIMC-France (LIMC) : databases dedicated to Graeco-Roman mythology and its iconography.

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. [1] Հռոմէական Դիցաբանութիւն