Այրուձի, Հայոց հեծելազորի տեսակ հին եւ միջին դարեր։ Պեղածոյ նիւթերն ու սեպագիր արձանագրութիւնները կը վաւերացնեն, որ մ.թ.ա. 1-ին հազարամեակի Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչները պատերազմներուն կ'օգտագործէին ինչպէս մարտակառքեր, այնպէս էր այրուձի։ Ըստ Քսենոփոնի, Երուանդունիներն ունէին 8 հազարանոց այրուձի: Հայոց այրուձին աւելի մեծացուեց . կանոնաւորեց Արտաշէսեաններու օրով։

Հայոց այրուձիի կորիզը Հին աշխարհին հռչակուած ծանրազեն զրահաւոր հեծելազորն էր, որու համար կ'ընտրէին առաւել մարմնեղ եւ ուժեղ ձիեր։ Հեծեկամարտիկները կը կրէին ծանր հանդերձանք, մետաղէ թիթեղներով պատած կամ մետաղէ զրահներ (սաղաւարտ, վիզնոց, օղազրահ, ուսակալ, սրունքակալ, լանջապանակ, սռնապան, կրծքակալ եւ այլն)։ Գլխաւոր զէնքը երկար նիզակն էր։ Զրահաւոր այրուձին հայկական բանակի գլխաւոր հարուածային ուժն էր, որ կը գրոհէր սեպաձեւ խիտ շարքերով։

Թեթեւազեն այրուձին, որու համար կ'ընտրուէին համեմատաբար փոքրամարմին, արագավազ եւ դիմացկուն նժոյգներ, դիւրաշարժութեան համար չէր զրահաւորուէր։ Հեծեալի հիմնական զէնքը նետ ու աղեղն էր։ Թեթեւազեն այրուձին կը կատարէր բանակի մարտակարգի թեւերն ու թիկունքը պաշտպանելու, գլխաւոր ուժերու ծաւալմանը սպասարկելու, ցրուած ուժերը կենդրոնացնելու, ճակառակորդին հետապնդելու, հետախուզելու եւ այլ պարտականութիւններ։ կը հարձակուէր ցրիւ շարքերով։

Հայոց այրուձին կարեւոր դեր կը կատարէր պարթեւ-հռոմեական մրցակցութիւնին մէջ. անոր անցումը մէկի կամ միւսի կողմը հաճախ ունեցած էր վճռական նշանակութիւնը Հռմը մարտունակ հեծելազոր չունէր։ Այդ պատճառով ահեղ հեծելազորատեր Պարթեւստանի դէմ մղուող պատերազմներում կը ձգտէր շահել Հայաստանի դաշնակցութիւնը։ Արշակուիներու ժամանակ այրուձին, մասնաւորապէս ծանազենը, կը համալրուէր ազնուատոհմիկներով՝ ազատներով, որոնց դաստիարակութեան մաս կը կազմէր ձիավարժութիւնը։

Պատերազմի ժամանակ ցածր խաւերէն նոյնպէս ստեղծուած էր առանձին հեծելագունդ, որ կոչուած էր «ռազմիկ այրուձի»: Այրուձիի գերագոյն հրամանատարը կոչուած էր «ասպետ», որ միաժամանակ «թագադիր» կամա «թագակապ» իշխան էր։ Այդ պաշտօնը Բագրատունիներու տոհմի մենաշնորհն էր։ Արշակունիները այրուձիի խիստ մեծացրեցին հատկապէս 3-4-րդ դարերուն, երբ Հայաստանի անկախութեանն սպառնաց Սասանեան Պարսկաստանը։ Այրուձիի զինուորական աստիճաններու, հրահանգներու, կանոնադրութիւններու, զինանշաններու, դրոշներու մասին պահպանուած են կցկտուր տեղեկութիւններ։ Աղբիւրներու մէջ հիշատակուած են «բիւրաւորք», «հազարաւորք», «գումապետք», «հարդարի մարտի», «աղեղնադրոշք», «ասպարախաղք» կամ «ասպախաղք», «դրոշակակիրք», «վառնունիք», «ճակատամուղք» ստորրաբաժանումներու անուններ[1]:

Ընդհանուր տեղեկութիւններ այրուձիի մասինԽմբագրել

Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչները մ. թ. ա. I հազարամեակին օգտագործած են ռազմակառքեր, ունեցած են հեծեալ զորախումբեր։ Մ.թ.ա. 6-րդ դարին Երուանդունիներն ունեցած են 8 հզ. հեծելազոր ու 40 հզ. հետեւակ, իսկ Գաւգամելայի ճակատամարտին մէջ (մ. թ. ա. 331 թուական) Ալեքսանտր Մակեդոնացի դէմ պարսից բանակի կազմով կռուած է Մեծ Հայքի 7-հզ-անոց այրուձին։ Արտաշէսեաններու (մ. թ. ա. 189–181 թուականներ) օրով ստեղծուած են հեծելազորային միաւորումներ, որոնց կորիզը ծանրազեն կամ սպառազեն հեծելազորն էր։ Հեծելամարտիկները կրած են մետաղէ թիթեղներով պատած կամ մետաղէ զրահ (սաղավարտ, վիզնոց, օղազրահ, ուսակալ, սրնքակալ, լանջապանակ, սռնապան եւ այլն)։ Զրահով պաշտպանուած էին նաեւ ձիու մարմնի առաւել խոցելի տեղերը։ Գլխաւոր զէնքը նիզակն էր։ Հայկական բանակի գլխաւոր հարուածային ուժը զրահակիր հեծելազորն էր։ Թեթեւազեն հեծելազորը, որու համար ընտրած են համեմատաբար փոքրամարմին, արագավազ եւ դիմացկուն նժոյգներ, դիւրաշարժութեան համար չէր զրահաւոր էր, կ'ապահով էր բանակի մարտակարգը, կը հետապնդ էր թշնամին, կը հետախուզէր եւ կը կատար էր այլ պարտականութիւններ։ Հեծեալի հիմնական զէնքը նետ ու աղեղն էր։ Արշակունիներու (66–428 թուականներ) օրով այրուձին, մասնաւորապէս ծանրազենը, համալրուած է ազնուատոհմիկներով՝ ազատներով, որոնց դաստիարակութեան անքակտելի մասն էր ձիավարժութիւնը։ Համաձայն հին Հայաստանի ռազմական ուժերու քանակի եւ դասակարգման մասին հրովարտակի, որ կը կոչուէր Զորանամակ, IV դարին 86 նախարարութիւն ներկայացած է 84 հզ. ձիավոր մարտիկ, իսկ արքայականը 40 հզ. էր։ Արշակունիներու անկումէն յետոյ հայկական այրուձիի թիւը նուազած է։ Մարզպանական Հայաստանին մէջ (V–VII դարեր) այրուձին 30 հզ-ի չէր անցնէր։ 529 թուականին յատուկ հրովարտակով Հուստինիանոս I կայսրը Հայաստանի բիւզանդական մասին մէջ արգիլած է նախարարներուն հեծեալ ուժեր ունենալ (արգելքը տեւած է մինչեւ արաբական նուաճումները` 7-րդ դարու կէս)։ 652 թ-ի հայ-արաբական պայմանագրի համաձայն՝ Հայաստանը կարող պահած էր 15-հզ-անոց այրուձի (նախքին 30 հզ-ի փոխարեն), որու ռոճիկը վճարելու էին արաբները։ Այս կարգը պահպանուած է մինչեւ Ապտուլլահ խալիֆի (750–775 թուականներ) իշխանութիւնը։ Բագրատունիներու (885–1045 թուականներ) օրով նոյնպէս այրուձին համալրած են գերազանցապէս ազատները։ Գագիկ Ա-ի (989–1020 թուականներ) ժամանակ արքունական զորագնդերին մէջ կը հաշուուէր 55 հզ., իսկ իշխանականին մէջ՝ 45 հզ. զինուոր։ XII–XIII դարերուն հայկական հեծելագունդերը Զաքարեան իշխաններու գլխաւորութեամբ մեծապէս օգնած են վրացական պետութեան հզորացմանը եւ սելճուկեան թուրքերէն հայկական հողերու ազատագրմանը։

Արտաքին յղումներԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Գագիկ Հարութիւնեան (պատմաբան), Սուրէն Մարտիկեան, Արտակ Մովսէսեան (պ.գ.թ.), Մեր յաղթանակները, հ. Ա (խմբ. Էտուարտ Լ.Դանիելեան), Երեւան, ««Գասպրինտ» ՍՊԸ», 2010 — 259, էջեր 259 — 259 էջ. — 500 հատ։

Կատեգորիա:Հեծելազոր