1874
Ժ. Ժ. Նովեր

Պալէն առաջացած է Իտալիոյ մէջ, վերածնունդի դարաշրջանուն (15 դ.) սկսզբը որպէս միասնական գործողութեամբ կամ տրամադրութեամբ դրուագ մը, երաժշտական ներկայացում, օպերայի հատուած։ Զուգահեռ Ֆրանսիայի մէջ կը ծաղկի Իտալիայէն նմանակուած թագաւորական պալէն՝ իբրեւ շքեղ հանդիսութիւն։ Առաջին պալէտներու համար (թագուհի կատակերգական պալէն) երաժշտական հիմք հանդիսացած են ժողուրդական եւ թագավորական պարերը, որոնք կը մտնէին ֆոլկլորի մեջ։

Պալէի հիմնական արտահայտչամիջոցներն են անընդհատ կապով միմեանց հետ կապուած երաժշտութիւնը եւ պարը։

Պալէի պարի հիմնական տեսակներն են դասական պարը եւ բովանդակային պարը։ Փոքր չէ պալէի մէջ նաեւ մնջախաղի դերը, որուն միջոցով դերասանը կ՝ արտայայտէ հերոսի զգացմունքները խօսակցութիւններու ընթացքին, տեղի ունեցողի բուն իմաստը։

Ժամանակակից պալէի մէջ կ՝օգտագործեն նաեւ գիմնաստիկայի եւ ակրոբատիկայի տարրեր

Պալէն թատերական արուեստի ինքնուրոյն ձեւ դարձած է միայն 18-րդ դարու երկրորդ կիսուն ֆրանսացի պալէմեյստեր Ժ. Ժ. Նովերիի կատարած ռեֆորմներու շնորհիւ։ Հիմնուելով ֆրանսացի լուսաւորիչներու էսթետիկայի վրայ՝ ան ստեղծեց ներկայացումներ, որոււն բովանդակութիւնը կը բացայայտուի տրամատիկապես արտայայտիչ, ճկուն կերպարներու միջոցով, հաստատեց երաժշտութեան դերասանական դերը՝ որպէս պարողի շարժումները եւ գործողութիւնները որոշող ծրագիր։

Պալէի հետագայ զարգացումը տեղի պոտո ունենայ ռոմանտիզմի ծաղկման ժամանակաշրջանին։ Դեռեւս XVIII դարու 30–ական թուական

ներուն պարող ֆրանսացի Կամարգոն կը կարճացնէ կիսաշրջազգեստը եւ կը հրաժարի կրունկով կոշիկներէն, ինչը հնարաւորութիւն կու տայ անոր իր պարին մեջ մասիկներ մտցնել։ Այսպիսով, պալէի զգեստը զգալիօրրէն կը դառնայ աւելի թեթեւ ու ազատ, ինչ որ մեծապէս կը խթանէ պարի տեխնիկաի բուռն զարգացմանը։

Դասական Պալէ Պարող

Իրենց պարը աւելի օդային դարձնելու համար պալէի պարուհիները կը փորձէին կանգնել մատերու ծայրին, որու հետեւանքով առաջացաւ պուանտան։ Հետագային կանացի պարին մատային տեխնիկան արագ կը զարգանայ, եւ առաջինը, որ պարին մէջ կ՝ օգտագործէ պուանտաներ՝ որպէս արտայայտիչ միջոց, Մարիա Թալյոնին էր։

Պալէի դրամատիկացումը կը պահանջէր պալէի երաժշտութեան զարգացում, եւ արդէն Բեթհովենը իր «Պրոմեթեւսի ստեղծագործութիւնները» պալէի (1801) անոր սիմֆոնիացման առաջին փորձը ըրաւ։ Ռոմանտիկական ուղղութիւնը հաստատուած է Ադանի «Ժիզել» (1841) եւ «Կորսարե» (1856) պալէներուն մէջ։

Տելիբի «Կոպպելիան» (1870) եւ «Սիլվիան» (1876) կը համարուին առաջին սիմֆոնիզացուած բալետները։ Անոր հետ մէկտեղ առաջացաւ նոր մոտեցում մը (Չ. Պունիի, Լ. Մինկուս, Ռ. Դրիգոյի եւ այլ կողմէն), որուն համաձայն պալէի երաժշտութիւնը կ՝ ընդունուէր իբրեւ մելոտիկ, հաստատուն ռիթմ ունեցող երաժշտութիւն, որ կը ծառայէ միայն պարի ուղեկցելու համար[1]։


Պալէի սկզբնաւորումըԽմբագրել

Հին ժամանակներուն ծիսական ներկայացումներուն մէջ պարն ու երգը միաւորուած կ'ըլլային: Միջին դարերուն թափառաշրջիկ դերասաններն ու երաժիշտները իրենց թատերականացուած ելոյթներուն մէջ կը միաւորէին երգը, պարն ու բանաստեղծութիւնը: 16-17-րդ դարերուն Եւրոպայի մէջ թագաւորական եւ ազնուական ընտանիքները կարեւոր նշանակութիւն կու տային պարարուեստին: Յաճախ կը կազմակերպուէին «նրբակիրթ» պալատական խրախճանքներ, որուն ընթացքին պարարուեստին հմուտ պալատականներ կը մասնակցէին ներկայացումին: Ասմունքին կ'ընկերանային նուագը, պարն ու երգեցողութիւնը: Ժամանակի ընթացքին մէկ ներկայացումի մէջ արուեստի տարբեր տեսակները միաւորելու փորձերուն արդիւնքը եղաւ Ballet comique-ի եւ Opera-ballet-ի ստեղծումը:

 
Պալէի խումբ

ԲացատրութիւնԽմբագրել

Ballet-ը (թատերապար, պարախաղ) երաժշտական-բեմական արուեստի բարդ տեսակ մըն է, ուր միաւորուած կ'ըլլան պարը, մնջախաղը, երաժշտութիւնը, թատերական մտայղացումը եւ գեղարուեստական ձեւաւորումը՝ տարազները, յարդարանքը: Թատերապարի մէջ խօսքը փոխարինուած է պարով եւ երաժշտութեամբ, որոնց միասնութիւնը կը հարստացնէ ներկայացումի բովանդակութիւնը, կերպարներու էութիւնը, անոնց մտքերն ու յոյզերը:

Օփերա-ՊալէԽմբագրել

 
Jean-Baptist Lully

Opera-ballet-ը երաժշտական ներկայացում է, ուր միաւորուած են երգեցողութիւնը եւ պարը: Opera-ballet-ի հիմնադիրն է Jean-Baptiste Lully-ն, որ Ֆրանսայի թագաւոր Լուդովիկոս 14-րդ թագաւորի (թագաւորած է 1643-1715 թուականներուն) պալատական երգահանն էր եւ օփերային թատրոնի ղեկավարը: Թագաւորի թելադրանքով, Lully-ին կը ստեղծագործէր եւ կը բեմադրէր Opera-ballet-ներ, որոնց մէջ երգային դրուագներուն կողքին պարարուեստին կու տար նոյնքան կարեւոր տեղ: Իր հմուտ պարով ներկայացումներուն կը մասնակցէր Լուդովիկոս 14-րդը, որ կը համարուի Ballet-ի դպրոցի հիմնադիրը:

Պալէն իբրեւ ինքնուրոյն արուեստԽմբագրել

18-րդ դարուն Ballet-ը կը բաժնուի Opera-էն եւ կը սկսի զարգանալ իբրեւ ինքնուրոյն արուեստ: Ballet-ի մէջ երգեցողութիւնն ու բառերը կը փոխարինուին մնջախաղով, որուն շնորհիւ կը դառնայ աւելի արտայայտիչ: Մնջախաղային Ballet-ի ստեղծման եւ զարգացման կը նպաստէ ֆրանսացի պարուսոյց (Choregraphe) Jean-Georges Noverre-ը, որ բեմադրած է ութսունէ աւելի Ballet-ներ: Ան կը մշակէ հերոսական եւ ողբերգական Ballet-ներու սկզբունքները:

Noverre-ը համագործակցելով երաժշտահաններ Rameau-ի եւ Gluck-ի հետ, կը ստեղծէ տրամաթիք թատերական ներկայացումներ: Noverre-ի նորարական գաղափարները կը նպաստեն Ballet-ի արուեստի արմատական վերափոխման:


Դասական ՊալէԽմբագրել

19-րդ դարուն Ballet-ի պարարուեստին մէջ հիմնական փոփոխութիւններ կը կատարուին: Կը կատարելագործուի ցատկային արհեստագիտութիւնը եւ մատներու վրայ կանացի պարը, ինչպէս նաեւ կը մշակուին բազմաթիւ բարդ պարաքայլեր: Ռուսիոյ մէջ ֆրանսացի յայտնի balletmaster Marius Petipa-ն պալէի պարը կը հասցնէ բարձր արտայայտչականութեան եւ արհեստագիտական կատարելութեան: Անոր համագործակցութիւնը Չայկովսկիի եւ Կլազունովի հետ՝ պալէի թատրոնը կը հասցնէ նոր բարձունքներու: 19-րդ դարու վերջաւորութեան ձեւաւորուած թատերապարի տեսակը կը կոչուի «դասական» եւ լաւագոյն օրինակը կը հանդիսանայ A. Adam-ի «Giselle» պալէն:


Նշանաւոր ՊալէներԽմբագրել

  • «Քնացած Գեղեցկուհին» - Պ. Չայկովսկի
  • «Կարապի Լիճը» - Պ. Չայկովսկի
  • «Շչելկունչիկ» - Պ. Չայկովսկի
  • «Հազարան Պլպուլ» - Ի. Ստրաւինսկի
  • «Ռոմէօ Եւ Ժուլիէթ» - Ս. Պրոկոֆիեւ
  • «Սպարտակ» - Ա. Խաչատուրեան
  • «Ռայմոնտա» - Ա. Կլազունովի

20-րդ դարու պալէԽմբագրել

Ժամանակի ընթացքին Ballet-ի արուեստը կ'ենթարկուի հիմնական փոփոխութիւններու: Երաժշտահաններն ու պարուսոյցները գործածելով անցեալի ոճական ուղղութիւններու գաղափարները կը սկսին ստեղծել նոր մօտեցումով եւ մտածողութեամբ պարեղանակներ ու պարեր: Ժամանակակից թատերապարին մէջ կը գործածուին նուագարանային երաժշտութեան տարբեր ոճերն ու տեսակները՝ ճազը, բանահիւսութիւնը, նաեւ (Electronique) եւ (Aleatoire) երաժշտութիւնը: Հետաքրքրական արդիւնք կու տայ «ազատ» պարի զուգորդումը դասականին հետ:

Պալէի որոշ եզրերԽմբագրել

Balletmeister - պալէի, օփերային, օփերէթի, թատրոնի, շարժապատկերի եւ այլ բեմադրութիւններու պարերու յօրինողն ու ու բեմադրիչը: 19-րդ դարու կէսէն սկսեալ կը գործածուի նաեւ Choregraphe (պարուսոյց) բառը: Ballerine - պալէի պարուհի: Corps de ballet - պալէի հիմնական պարախումբը: Pointe - պարելու յատուկ կօշիկ կարծր քթամասով: Pas de deux - զուգապար: Pas de trois - պար երեք պարողներով:

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Wulff Helena (1998)։ Ballet Across Borders: Career and Culture in the World of Dancers։ Oxford: Berg։ էջ 44։ ISBN 1-85973-998-9 

ԱղբիւրներԽմբագրել

  • «Երաժշտութիւն, Պատմութիւն Եւ Տեսութիւն», Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան, Պէյրութ 2017, էջ 69-72: