Աղուէսներ
Աղուէսներ
Գիտական դասակարգում
Թագաւորութիւն Կենդանիներ
Տիպ Քորտաւորներ
Դաս Կաթնասուններ
Կարգ Գիշատիչներ
Ընտանիք Շնազգիներ
Ցեղ Աղուէսներ
Լատիներէն անուանում
Vulpes
 Frisch 1775 
Տեսակներ

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Աղուէսներ (լատ.՝ Vulpes), շնազգիներու ընտանիքի գիշատիչ կաթնասուններու ցեղ։ ՀՀ բոլոր մարզերուն մէջ տարածուած է աղուէս սովորականը (V. vulpes), որ ունի 2 ենթատեսակ՝ աղուէս անդրկովկասեան եւ աղուէս հայկական։ Կը բնակին գետնափոր բոյներու մէջ (իւրաքանչիւր բոյն ունի քանի մը բնանցք), որ կը կառուցեն բլրալանջերու վրայ, կը զբաղեցնեն գորշուկին հին բոյնը կամ կը թաքնուին ժայռաճեղքերու եւ այլ բնական թաքստոցներու մէջ։

Արտաքին ԿառուցուածքԽմբագրել

Աղուէսները աւելի փոքր են, քան միջին չափի ընտանի շունը, կը բնութագրուին երկար նեղ մռութով եւ խիտ պոչով։ Աղուէսին մարմինը քաշուած է (երկարութիւնը՝ մինչեւ 90 սմ), պոչը թաւ է (երկարութիւնը՝ 40–60 սմ), կենդանի զանգուածը՝ 5–8 քկ։ Մազածածկը խիտ է, փափուկ՝ գորշադարչինաւուն, հարդակարմրադեղնաւուն եւ այլ երանգներով։ Կը բուծուին արծաթափայլ բարձրարժէք մորթի ունեցող աղուէսներ։ Ականջներու արտաքին մասը սեւ է, ոտնաթաթերուն տակը՝ մորթապատ։

Ընդհանուր ՏեղեկութիւններԽմբագրել

 
Մայր աղուէսը ձագի հետ

Աղուէսները խելացի, խորամանկ ու ճարպիկ կենդանիներ են։ Եթէ պէտք է փրկէ սեփական կեանքը կամ սնունդ հայթայթէ, աղուէսն իր հնարամտութեամբ կը գերազանցէ շատ մը կենդանիներու, բայց երբեմն, հետաքրքրասիրութենէն դրդուած, ան «կ'արհամարհէ» զգուշութիւնը։ Աղուէսին փորձանքէն հեռու կը պահեն անոր իւրայատուկ քօղարկուիլու հմտութիւնը, սուր լսողութիւնը, տեսողութիւնը եւ յատկապէս հոտառութիւնը. թշնամու հոտը ան կը զգայ դեռ հեռուէն եւ կը հասնցնէ ժամանակին փախչիլ կամ թաքնուիլ։ Իսկ լսողութիւնը կ'օգնէ կեր հայթայթելու ատեն։ Ձմրան, աղուէսը ականջ կը դնէ ձիւնին տակ վազվզող մուկերուն եւ, նոյնիսկ ամենաթոյլ ծըւծըւոցը լսելով, կը կարենայ գտնել անոնց։

ՏարածուածութիւնըԽմբագրել

Աղուէսւ կ'ապրի գետնափոր բոյներու մէջ (կը կառուցէ բլրալանջերու վրայ), կը զբաղեցնէ գորշուկի եւ այլ կենդանիներու բոյները կամ կը թաքնուի ժայռաճեղքերու եւ այլ բնական թաքստոցներու մէջ։ Յաճախ կ'ապրի բնակավայրերէն ոչ հեռու։ Աղուէսը տարածուած է բոլոր մայրցամաքներուն մէջ, բացի Անթարքթիքայէն, իսկ Աւստրալիա տարած են Եւրոպայէն։ Յայտնի է 9 տեսակ, Հայաստանի մէջ կը հանդիպի մէկը՝ սովորական աղուէսը՝ 2 ենթատեսակով՝ անդրկովկասեան եւ հայկական։ Գազանաբուծական տնտեսութիւններու մէջ կը բուծեն արհեստական ճանապարհով ստացուած սեւ արծաթափայլ բարձրարժէք մորթի ունեցող աղուէսներ։ Հայաստանի մէջ նման տնտեսութիւն կա Լոռու մարզին մէջ։

ՍնունդըԽմբագրել

Աղուէսը կը սնուի նապաստակներով, գորտերով ու մողէզներով, խոշոր միջատներով (առաւելապէս՝ մորեխներով), երբեմն կրնայ աւերել գետնին ապրող թռչունին բոյնը։ Սակայն անոր հիմնական կերը մուկերն ու մանր կրծողներն են (դաշտամուկեր, աւազամուկեր, ճագարամուկ, առնէտ եւ այլն)։ Տարուան ընթացքին աղուէսը կ՛ոչնչացնէ քանի մը հազար մկնանման վնասատու կրծողներ, իսկ ձագերու հետ՝ երկու-երեք անգամ աւելի։ Այդով ան մեծ օգուտ կը բերէ, որովհետեւ այդ կրծողները մեծ վնաս կը հասցնեն գիւղատնտեսութեանը։ Ամրանը աղուէսը կը սնուի բոյսերու որոշ տեսակներով։ Աշխոյժ կը գործեն օրուան բոլոր ժամերուն, առաւելապէս՝ լուսաբացին եւ մայրամուտին։ կ'ապրին 15 տարի։

Բազմացումը Եւ ՁագերըԽմբագրել

Կտղուցի շրջանին մէջ (յունուար-փետրուարին) արուներու միջեւ տեղի կ'ունենայ պայքար էգին տիրելու համար։ Յղութիւնը կը տեւէ 52-56 օր։ Այդ ընթացքին արուն չի հեռանար էգէն, կը մաքրէ անոր վրայի մակաբոյծերը, կը թարմացնէ բոյնը, կեր կը հայթայթէ եւ այլն։ Կ'ունենան 4-6 (երբեմն՝ 12) ձագ։ 17-19 օրական ձագերը կրնան դուրս սողոսկել բոյնէն, երկար ժամանակ խաղալ բոյնին շրջակայքին մէջ, իսկ վտանգի դէպքին՝ անմիջապէս թաքնուիլ։

ՊատկերասրահԽմբագրել

Մշակոյթի Մէջ[1]Խմբագրել

 
Ռէյնար աղուէսը
  • «Աղուէսագիրքը» 1668-ին Ամսթէտամին մէջ հրատարակուած հայկական միջնադարեան առակներու ծողովածուն է
  • Ռէյնար (ֆր.՝ Renard) անունով աղուէսը ֆրանսական միջնադարեան երգիծական պատումներու հերոսն է
  • Աղուէսն Ու Որսաշունը (անգլերէն՝ The Fox and the Hound) 1981-ին Ուոլթ Տիզնիի սթուտիոյ մէջ նկարահանուած շարժանկար
  • Անապատի Աղուէս (անգլերէն՝ Operation Desert Fox)՝ 1998 դեկտեմբերին Իրաքի մէջ Միացեալ Նահանգներու եւ Միացեալ Թագաւորութեան իրականացրած գործողութիւնը
  • Աղուէսի պատկերով է Մոզիլլա Ֆայրֆոքս-ի լոկօն
    • Ասացուածքներ
      • Աղուէսին դունչը խաղողին չհասաւ, ըսաւ՝ խակ է
      • Խորամանկ աղուէսը երկու ոտով կ'իյնա թակարդը
      • Աղուէսի վկան իր պոչը կ'ըլլայ

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

Արտաքին յղումներԽմբագրել

Հայկական Հաանորգիտարան, աղուէս

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է «Հայաստանի բնաշխարհ» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։