Բացել գլխավոր ցանկը

Ուռհա[1] (հայկական աղբիւրներու մէջ հիշատակուած է նաեւ որպէս Ուրհա, Օրֆա, Ռուհա Ուրֆա), պատմական քաղաք Հիւսիսային Միջագետքին մէջ, յայտնի է նաեւ Եդեսիա[2] (հին յունարէն՝ Ἔδεσσα; ասորերէն՝ ܐܘܪܗܝ) անունով, որ սակայն ասորական աղբիւրներու մէջ չի գործածուիր։ Գոյութիւն ունեցած է նախքան Մակեդոնական տիրապետութիւնը։ Հնագոյն անունը եղած է Օրրոէ։ Ք.ա. 303 թ. Սելեւկոս Ա. Նիքատորի կողմէն վերանուանուած է Եդեսիա՝ ի պատիւ Մակեդոնիայի Էդեսսա քաղաքի։ 216-ին Քարաքալա կայսրը, գահընկեց ընելով Օսրոենի վերջին ներկայացուցիչ Աբգարին, Եդեսիան դարձուց հռոմէական գաղութ։ 363-ին հռոմէա-պարսկական հաշտութեան պայմանագրով ան անցաւ Սասանյանների ձեռքը։ Այս ժամանակ Եդեսիան տնտեսական ու մշակութային խոշոր կեդրոն էր։ Մեծ հռչակ կը վայելէր Եփրեմ Ասորիի հիմնադրած «Պարսկական դպրոցը», որտեղ ուսանելու կ'երթային բոլոր վայրերէն, եւ Հայաստանէն։ Եդեսիան մեծ դէր խաղացած է հայոց այբուբենի ստեղծման գործին մէջ[3]:

Բնակավայր
Ուռհա
թրք.՝ Şanlıurfa
քրտ.՝ Riha
Şanlıurfa skyline.jpg
Երկիր Flag of Turkey.svg Թուրքիա
Մայրաքաղաքն է Ուռհայի նահանգ
Մակերես 3668,76 կմ²
ԲԾՄ 477 մետր
Բնակչութիւն 1 985 753 մարդ (2017)
Ժամային գօտի UTC+03:00
Փոստային ինդեքս 63 000
Պաշտօնական կայք sanliurfa.gov.tr

Հելլենիստական շրջանին մէջ եղած է Օսրոյենէի ասորական թագաւորութեան մայրաքաղաքը, այնուհետեւ՝ Հայոց Միջագետքի մայրաքաղաքը, անցած է հռոմէացիներու տիրապետութեան տակ, այնուհետեւ ընդգրկուած է Բիւզանդական կայսրութեան կազմի մեջ։ 641-ին քաղաքը նուաճած է արաբներու կողմէն, բիւզանդացիներուն հաջողած է կարճ ժամանակով վերանուաճած են քաղաքը 1031-ին։ 10 տարի անց քաղաքը գրաուած են սելջուկները։ Ուռհան անցած է ձեռքէ ձեռք մինչեւ 1098 թ., երբ ան նուաճուած է խաչակիրներու կողմէն։ 1144-ին քաղաքը գրաուած է Մոսուլի տիրակալ Էմատ էտ-Տինը։ Այդ իրադարձութեան առթիվ Նէրսէս Շնորհալին կը գրէ իր հռչակաւոր ստեղծագործութիւններէն մէկը՝ «Ողբ Եդեսիոյ» (1145-46) արտասանութիւնը, որտեղ հայրենասէր հեղինակը սրտի կսկիծով կը նկարագրէ ծաղկուն քաղաքի ավերումն ու բնակչութեան զանգվածային բնաջնջումը։ Քաղաքը հետագայ դարերուն մէջ անցած է հաջորդաբար Եգիպտոսի եւ Ասորիքի սուլթաններուն, մոնղոլներուն, թուրք ցեղերու տիրապետութեան տակ, մինչեւ որ 1637-ին վերջնականապէս մտած է Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ։

Ուռհայի հայ բնակչութիւնըԽմբագրել

Որոշ աղբիւրներու համաձայն՝ Ուռհան հիմնովին վերաշինած է Հայոց կիսաաւանդական թագաւոր Աբգարը՝ Մծբինէն այստեղ տեղափոխելով իր արքունիքը։ Նոյն աղբիւրները կը վկայէն, որ Աբգարն այստեղ յունա-հռոմէական դատրոններու օրինակով շինած է դատրոնի շէնք, ինչպես նաեւ արքունական շքեղ պալատ ու հոյակապ եկեղեցիներ։ Իսկ Աբգարի հաջորդ Երուանդ թագաւորը, ըստ նոյն աւանդութիւններուն, Ուռհան թողած է Հռոմին, իսկ ինքը հաստատուած է նախ՝ Արմավիրի մէջ, ապա՝ իր հիմնադրած Երուանդաշատին մէջ։ Ուռհան Օսրոէնի փոքրիկ թագաւորութեան մայրաքաղաքն էր (մ.թ.ա. II դարէն)։ Տիգրան Բ.-ի օրոք (մ.թ.ա. 95-56 թ.) այդ թագաւորութիւնը միացաւ հայկական պետութեան, եւ անոր մայրաքաղաք դարձավ հայկական մշակոյթի կէդրոններէն մէկը։ Սակայն հայկական պետութեան կազմին մէջ երկարատեւ չի մնար՝ ք.ա. 60-ական թուականներուն ան կ'անցնի Հռոմին։ Հին ժամանակ Ուռհան մշակոյթի մեծ կեդրոն էր։ Այստեղ կը գործէր բարձր օրինակի դպրոց՝ ճեմարան, որտեղ ուսանելու կու գային տարբեր տեղերէն։ Ուռհային մէջ կրթութիւն ստացած էին եւ բաւական թիւով հայ երիտասարդներ։ Այստեղ արարուած է հայոց մեսրոպեան գիրը։ Քաղաքին մէջ ստեղծագործած է միջնադարի հայ նշանաւոր պատմիչներէն մէկը՝ Մատթեոս Ուռհայեցին։ Քաղաքը հինէն ի վէր ունեցած է հոծ հայ բնակչութիւն, որ պատմական որոշ ժամանակահատուածներուն մէջ կազմած է մեծամասնութիւն։ Քաղաքը 1071-1086 թթ.-ին մտած է Փիլարտոս Վարաժնունու պետութեան կազմի մեջ։ Քաղաքը 1144 թ.-ին ունէր 47.000, իսկ 1914 թ.-ին 35.000 հայ բնակիչ։ Ուռհայի հայ բնակչութիւնը տուժած է 1894-96 թ.թ. համիտեան կոտորածներուն։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ քաղաքի հայ բնակչութիւնը 53 օր հերոսաբար մարտնչեց թուրքական 18.000 բանակի դէմ։ Քեմալական հալածանքներու պայմաններուն մէջ հարկադրուած հեռացած են Սուրիա, Ֆրանսա, մէկ մասն ալ՝ Խորհրդային Հայաստան։

Ուռհայի ԽոհանոցըԽմբագրել

Ուռհայի խոհանոցը ճանչցուած է իր համեղ կերակուրներով,որոնցմէ գլխաւորները՝ հում կոլոլակ,լգլգուն կոլոլակ,հաւկիթով կոլոլակ,պահքի կոլոլակ,պորանի,սմբուկով խորոված,բանջարով ապուր,մանթը,քաղցր պամիա:

ԱւանդութիւններԽմբագրել

Ուռհացիները անհրաժեշտ կը զգային իրենց տուներէն ներս հիւրեր ընդունիլ:Բոլորը պէտք էր Կաղանդի գիշերը ուրախ անցընէին.վա՛յ անոր,որ այդ գիշեր տխուր ըլլար,որովհետեւ կը հաւատային,որ ան կրնար ամբողջ տարին անյաջողութիւններու հանդիպիլ: Ուռհացիները միայն հարսնցուներու կաղանդչէք կու տային(ոսկի,արծաթ,թաւիշ,զերտէ կամ հալվա): Վարդաւառին իրարու վրայ ջուր կը թափէին: Ս.Ծննդեան եւ Ս.Զատկուան խթման գիշերը կը հաւաքուէին մեծ մօր տունը՝ ուտելու խթման յատուկ ճաշեր,ինչպէս բանջար չկայ, հաւկիթով ճաշեր եւ այլն: Համբարձման ատեն մեծ մայրը վիճակ մը կ'ըսէր,եւ այդ վիճակը առարկային տիրոջը բախտ կը բերէր:Մեծ մօր ըսած վիճակներուն կէսը հայերէնով,կէսը թրքերէնով,կէսն ալ Ուռհայի բարբառով կ'ելլային:

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 54։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 55։ ISBN 99941-56-03-9 
  3. Մատթեոս Ուռհայեցի, Հայ մատենագիրներ= (խմբ. Ռ.Գ.Սարգսյան=), Երեւան 372, էջեր 372 — 372 էջ. — 20.000 հատ։