Բացել գլխավոր ցանկը

Արշալոյս (Օրորա) Մարտիկանեան

Օրորա Մարտիկանեան 2013-էն Հայաստանեան դրոշմաթուղթի վրայ

Արշալոյս (Օրորա) Մարտիկանեան (անգլերէն՝ Aurora (Arshaluys) Mardiganian, 12 Յունուար 1901, Չմշկածագ, (Օսմանեան Կայսրութիւն) – 6 Փետրուար 1994, Լոս Անճելըս, ԱՄՆ)։ Ան ամերիկահայ գրագէտ, դերասանուհի եւ Հայկական Ցեղասպանութենէն վերապրող կին մըն էր։

ԿենսագրութիւնԽմբագրել

 
«Հոգիներու աճուրդ» շարժանկարի որմազդ

Օրորա Մարտիկանեան եղած է բազմանդամ ընտանիքի մը երրորդ զաւակը։ Հայրը զբաղած է գիւղատնտեսութեամբ եւ մետաքսագործութեամբ։

Ան ականատես դարձած է իր ծնողներուն սպանութեան, կորսնցուցած քոյրերն ու եղբայրները եւ ենթարկուած բազմազան չարչարանքներու: 14 տարեկան աղջնակը վաճառուած է գերիներու շուկան[1] (առեւանգուած եւ ծախուած է իբրեւեւ գերի Անատոլիոյ մէջ) եւ ստիպուած որոշ ժամանակ մը մնացած է թուրք եւ քիւրտ աղաներու հարեմներուն մէջ։ Մարտիկանեան լեռնային ճամբաներով հասած է Էրզրում, որ այդ օրերուն կը գտնուէր ռուսական զօրքերու վերահսկողութեան տակ: Փախած է Թիֆլիս (Վրաստան), որմէ ետք անցած է Ս. Փեթերսպուրկ, ապա՝ Օսլօ։ Այնուհետեւ Արշալոյս յաջողած է հասնիլ Միացեալ Նահանգներ՝ Նիւ Եորք, Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյցի օգնութեամբ։

«Յափշտակուած Հայաստան»/«Կեանքերու Աճուրդ» (Ravished Armenia/Auction of Souls)Խմբագրել

Նիւ Եորքի մէջ, կը հանդիպի Հարվի Կէյցին, որ փոքր տարիքով թատերագիր մըն էր, ան իր հովանաւորութեան տակ կ'առնէ Արշալոյսը եւ կը փափաքի գրի առնել անոր պատմութիւնը։ Գիրքը լոյս կը տեսնէ անգլերէն լեզուով՝ «Յօշոտուած Հայաստան» անուան տակ (Ravished Armenia; the Story of Aurora Mardiganian, the Christian Girl, Who Survived the Great Massacres (1918)[2]: Ժապաւէնը կազմուած էր 20 վայրկեաննոց 8 բաժիններէ եւ 531 տեսարաններէ, որոնք կը ցուցադրէին այն բարբարոսութիւնները, որոնց ենթարկուած էր հայ ժողովուրդը:

Այս գիրքը հետագային օգտագործուած է թատերագրական կտոր մը գրելու համար, որ արտադրուած է իբրեւեւ շարժանկար 1919-ին, որու մէջ Մարտիկանեան ստանձնած է գլխաւոր դերը, ուր կը մարմնաւորէր իր իսկ անձը: Նիւ Եորքի մէջ այս շարժանկարը առաջին անգամ կը ցուցադրուի Փետրուար 16, 1919-ին, Փլազա Պանդոկին մէջ, ուր ներկայ էին հանրայայտ ղեկավարներ, ինչպէս՝ Տիկին Օլիվըր Հարիման եւ Պարոն Ճորճ Վանտըրպիլթ, ներկայացած իբրեւեւ Ամերիկեան Հայերու եւ Սուրիացիներու Նպաստի Կոմիտէի (American Committee for Armenian and Syrian Relief) ներկայացուցիչներ։[2]

Օրորա Մարտիկանեան կը պատմէ, թէ ինչպէս ան դիտած է 16 պատանի աղջիկներու խաչուիլը օսմանցի ջարդարարներու կողմէ։ «Կեանքերու Աճուրդ» շարժանկարը կը ներկայացնէ զոհերուն խաչերու վրայ գամուիլը։ Սակայն, 70 տարիներ ետք, Մարտիկանեան կը յայտնէ շարժանկարի պատմաբան Anthony Slide-ին, թէ այդ տեսարանը ճշգրիտ չէր, այլ՝ «խաբկանք»։ Ան կ'ըսէ «Թուրքերը այդպէս չըրին, այլ շինեցին սրածայր խաչեր, որմէ ետք աղջիկներուն հագուստները պատռտելով հանեցին եւ բռնաբարեցին զանոնք, ապա աղջիկները նստեցուցին այդ սուր մասնաւորապէս պատրաստուած տախտակներուն վրայ, հեշտոցին ճամբով։ Այդ էր ահաւոր մահապատիժներէն մէկը, ահա թէ որոնք են թուրքերը։ Ամերիկացիները շարժանկարը պատրաստեցին աւելի քաղաքակիրթ ձեւով։»[3]

1920-ին Մարտիկանեան կ'ամուսնանայ եւ կ'ապրի Լոս Անճելըսի մէջ մինչեւ իր մահը Փետրուար 6-ին, 1994։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Կին Դէմքեր։
  2. 2,0 2,1 Balakian, Peter (2003) The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response. New York: HarperCollins. pp. 313–14.
  3. Erish Andrew A. (2012)։ Col. William N. Selig, the Man Who Invented Hollywood։ University of Texas Press։ էջեր 211–12։ ISBN 978-0-292-74269-7 

Տե՛ս նաեւԽմբագրել

Slide, Anthony. Ravished Armenia and the Story of Aurora Mardiganian. Jackson, Ms.։ University Press of Mississippi, 2014.

  • Taylor Eugene L., Krikorian Abraham T. (2010)։ «'Ravished Armenia: Revisited:' Some Additions to a 'A Brief Assessment of the Ravished Armenia Marquee Poster'»։ Journal of the Society for Armenian Studies 19 (2): 179–215 

Այլ յղումներԽմբագրել