Խեթական Պետութիւն

Խեթական Պետութիւն, Խատտի, Հաթի, հնագոյն պետութիւն Փոքր Ասիայի մէջ։ Ստեղծուած է մ.թ. ա. մօտ XVIII դարուն 1-ին կէսին, երբ Կուսսարա քաղաքի առաջնորդ Անիտտան միաւորած է խեթերի քաղաք-պետութիւններ, գրաւած է Նեսան, Հատտուսան եւ այլն։ Մ.թ.ա. XVIII դարուն 2-րդ կէսին Լաբարնան (Թաբարնա) դարձած է թագաւոր (Թուդխալիա 1) եւ սկզբնաւորել խեթական պետութիւնը (Հին Թագաւորութիւն, մ.թ.ա. XVIII-XVII դդ.)։ Անոր անունը հետագային դարձած է խեթական թագաւորների տիտղոս։ Խեթական պետութիւնը մօտաւորապէս ընդգրկած է Հալիս գետի աւազանը։

Հին արեւելք. Միկենեան մշակոյթը, Հին Եգիպտոսը, Խեթերի պետութիւնը եւ Ասսուրը (Ասորեստանը)

Խատտուսիլի Ա. Մուրսիլի Ա. Տելիպինու թագաւորները ընդալայնած են խեթական պետութեան սահմանները՝ ընդգրկելով Փոքր Ասիայի մի շարք այլ շրջաններ։ Մուրսիլի Ա. գրաւած է Պապելոնը եւ Հալէպը (ժամանակակից Հալէպը)՝ կողոպտած է ժամանակի այդ խոշոր քաղաքները։ Մուրսիլի Ա.-ի մահէն հետո սկսուած է գահակալական պայքար, որ վերջ տուած է Տելիպոն։ Մ.թ.ա. XVI դ. սկսած է խեթական պետութեան պատմութեան մի շրջան, որ սկզբնաղբիւրներու բացակայութեան պատճառով չէ ուսումնասիրուած։ Ենթադրուած է որ այս շրջանին խեթական պետութիւնը ուժեղցուցած է խուռիներու ազդեցութիւնը։ Մ.թ.ա. XV դ. վերականգնուած է խեթական պետութիւնը (Նոր Թագաւորութիւն, մ.թ.ա. XV-XII դդ.), որ ընդգրկած է համարեայ ամբողջ Փոքր Ասիան, Հայկական լեռնաշխարհի արեւմտեան շրջանները եւ Հիւսիւսային Ասորիքը: Խեթական թագաւորները իրենց արշաւանքներուն ժամանակ ընդհարուած են Հայասայի հետ (Թուդխալիա Գ. արշաւանքները, Հայասայի «թագաւոր» Անիայի եւ Մուրսիլի Բ.-ի միջեւ պատերազմները), կնքած են պայմանագիր (Սուպիլուլիումա Ա.-ի եւ Հայասայի «թագաւոր» Հուկկանայի միջեւ): Սուպիլուլիումա Ա. բազմիցս արշաւած է Եգիպտոսի վրայ եւ խլած են Ասորիքի մի շարք շրջաններ, Միտաննին ենթարկուած է խուռիններուն։ Մ.թ.ա. XII դ. 2-րդ քառորդին Փոքր Ասիա ներխուժած թրակա-փռիւկիական ցեղերը կործանեցին խեթական պետութիւնը։

Խեթական պետութիւնը վաղ ստրկատիրական պետութիւն էր։ Հին թագաւորութեան ժամանակարշրջան՝ հողի մի մասը եղած է թագաւորի սեփականութիւնը։ Թագաւորի իշխանութիւնը սահմանափակուած է ստրկատիրական վերնախաւի խորհրդով։ Նոր թագաւորութեան շրջանի թագաւորի իշխանութիւնը սահմանափակուած էր։ Երկրին տարբեր մարզերը կառավարած են թագաւորի կողմէ նշանակուող փոխարքաները։ Նոյն կերպ հասարակութեան մէջ առաւել բարձր դիրք գրաւողները հողաբաժին կու տային իրենց ստորադրեալներուն, որոնք անոնց դիմաց պարտաւոր էին կատարել համապատասխան տնտեսական պարտոյթ (սահհան) կամ զինծառայութիւն։ Սահհանը եւ պարտոյթի միւս ձեւը՝ լուծծին, համանման էին վասալիտետին։ Բացի թագաւորին, թագաւորական տան անդամներու եւ բարձր պաշտօնեաներուն, իբրեւ առանձին սոցիալական խաւ, հանդէս կու գային զինուորները եւ քրմերը։ Կար բնակչութեան միջակ եւ հողազուրկ ազատ դաս։ Ստրուկները կազմած են համեմատաբար փոքր թիւ։ Ազատներու եւ ստրուկներու միջեւ կար ռազմագերիներու միջանկեալ խաւ, որոնց տուած են հողաբաժիններ։ Քաղաքներու եւ գիւղերու բնակիչները կ'ապրէին համայնքներով։ Խեթական պետութեան կազմի մէջ մտած է բազմաթիւ կիսանկախ թագաւորութիւններ, որոնցմէ շատեր կառավարուած են թագաւորական տոհմի անդամներու կողմէ։

Խեթական պետութեան տնտեսութիւնը հիմնուած էր անասնապահութեան եւ հողագործութեան վրայ։ Հողագործութիւնը զարգացած էր գետերու հովիտներուն, իսկ անասնապահութիւնն ունէր կիսաքոչւորական բնոյթ։ Զարագացած էր արհեստագործութիւնը (թէեւ մետաղամշակութիւնը սահմանափակ էր) եւ առեւտուրը։ Առեւտրականներն կ'օգտուէին յատուկ արտօնութիւններով։ Խեթական պետութեան ռազմական հզօրութեան հիմքը ռազմակառքերով բանակն էր։

Յարաբերութիւններ Հայասայի հետԽմբագրել

Խեթերը աշխարհի այն հնագոյն ժողովուրդները եղած են, որոնք հայերը կոչած են այնպէս, ինչպէս հայերն իրենց անուանած են՝ հայ։ Մ.թ.ա. 15-13-րդ դարերուն գրուած խեթական արձանագրութիւններուն մէջ յիշատակուած է Հայասա երկիրը։ Խեթերէն յոգնակի մասնիկ էին սա-ն եւ ասա-ն։ Հայասա խեթերն նշանակուած էին եւ հայեր, եւ հայերու երկիր՝ Հայաստան։ Հայկի գաւառներուն ու քաղաքներուն անունները՝ խեթերէնի քիչ ձեւափոխուած է, օրինակ՝ Թարհիգամա քաղաքը հայոց Թորգոման է (Երզնկայի մօտ):

Խեթական արձանագրութիւնները կը պատմեն, որ Հայկը երբեմն դաշնակցած է Խաթթից արեւմուտք գտնուող Արծաւա եւ հիւսիասային գտնուող Կասկա պետութիւններու հետ, որոնք ժամանակ առ ժամանակ յարձակած են Խաթթի վրայ։ Խաթթերի Թուդհալիա երրորդ թագաւորը ինքն յարձակած էր Հայկի ու Կասկայի վրայ՝ շրջանները, սակայն հայերը եւ կասկերը Կեմախի ճակատամարտի ետ մղած են խեթերուն։ Թուդհալիայի մահէն հետո դաշնակիցները կը յարձակուէին Խաթթի վրայ, կը գրաուի Խաթուսա մայրաքաղաքը եւ կ'այրէն այն։ Մ.թ.ա. 1380-1346 թթ. Խաթթիում կ'իշխէր Սուպիլուլիումա թագաւորը, որ կործանած էր Միտանի պետութիւնը, հաշտութեան կնիքը Հայքի հետ, իսկ որպէս դաշինքի ամրապնդումի Հայկի թագաւոր Խուկաննան կ'ամուսնանայ Սուպիլուիումայի դստեր հետ։ Սակայն Խաթթիի հայորդի թագաւոր Մարսիլի երկրորդը կը խախտէ դաշինքը եւ յամարձակի Հայկի վրայ, որ թագաւորն էր Աննիան (ան անունով կոչուած էր Հայկ Անի քաղաքի մէջ): Փոխադարձ յաջողութիւնները շարունակեցին երկար ժամանակ, մինչեւ գլխաւոր վտանգ դարձաւ Ասորեստանը։

ԱղբիւրներԽմբագրել

  • Ռ. Իշխանյան «Պատկերազարդ պատմություն հայոց»[1]
  • Խեթական պետություն [2]