Նշենի (լատ.՝ Prunus dulcis), կը պատկանի վարդազգիներու ընտանիքի սալորենիներու ենթաընտանիքին։

Կենսաբանական ՆկարագիրԽմբագրել

Նշենին փոքր ծառ է՝ 4-8 մ. բարձրութեամբ եւ 10-40 սմ. բնի տրամագծով։ Ունի զարգացած, արմատային համակարգ, որուն հետեւանքով չորադիմացկուն է։

Կը դիմանայ մինչեւ -25°С ցրտահարութիւններուն։ Կը ծաղկի վաղ գարնան՝ նախքան տերեւներու ծաղկիլը։

Ծաղիկը կ'արտադրէ նեկտար, մեղուն կը քաղէ զայն եւ ծաղկափոշին, որ յատկապէս կարեւոր է իբրեւ վաղ գարնանային կեր մեղուաընտանիքներու համար։

Կը պտղաբերէ 4-5-րդ տարիէն մինչեւ 35-55 տարեկանը, կեանքի տեւողութիւնը 130-150 տարի է։ Պտուղը կորիզապտուղ է, որ իր սննդային արժէքով մօտ է ընկոյզին։

Հայաստանի բնութեան մէջ բնաշխարհիկ է գարնան մեծ կարմիր ծաղիկներով 30-40 օր զարդարուող Նայիրեան տեսակը։ Մշակութեան մէջ տարածուած է նշենի սուորականը (Amygdalus communis), որ ունի նաեւ հողապաշտպան նշանակութիւն, ծաղիկները՝ ճերմակ կամ վարդագոյն երանգ ունին։

Տեսակը. կը բաժնուի 2 խումբիԽմբագրել

ՏարածումԽմբագրել

Առաջին անգամ յայտնաբերուած է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, եւ հարաւէն տարածքներուն մէջ, Միջերկրական եւ Կեդրոնական Ասիոյ մէջ։ Այս շրջաններուն նուշը մշակած են հինէն՝ Ք.Ա.: Այժմ ամենաշատ մշակող երկրներներն են՝ Միջերկրածովեան Չինաստանը, Միացեալ Նահանգները (Քալիֆորնիա), Կեդրոնական Ասիան եւ Արեւմտեան Տեան Շանը, Նիւ Եորքը[1], Ղրիմը եւ Կովկասը. նոյնիսկ Տաճկաստանի Կանիբատ քաղաքը՝ «նուշի քաղաք» է։

Աճման ԸնթացքԽմբագրել

Նուշը կ'աճի քարքարոտ եւ աւազոտ լեռներուն վրայ, մօտաւորապէս 800-էն մինչեւ 1600 մ. ծովու մակարդակի, կը նախընտրէ կալցումով հարուստ հողերը։ Իսրայէլի մէջ կը հասնի 800 մ.ի, Հայֆի շրջանին մէջ, որ շատ մօտ է Միջերկրական ծովու ափերուն։ Կ'աճին խումբերով, իրարմէ 5-7 մ. հեռաւորութեան վրայ։ Շատ լուսասէր են, ունին լաւ զարգացած արմատային համակարգ։ Կը ծաղկին Մարտ-Ապրիլ ամիսներուն, կան շրջաններ, ուր կը ծաղկին Փետրուարին: Պտուղները կը հասնին Յունիս-Յուլիս ամիսներուն։ Նշենին չորադիմացկուն ծառ է կամ թուփ, բարձրութիւնը՝ 3-6 մ.։ Տերեւները հերթադիր են, նշտարաձեւ, հարթ, կաշեկերպ։ 3-5 մ. երկարութեամբ։[1][2] Ծաղիկները մեծ են, սպիտակ կամ վարդագոյն։ Պտուղը կիսաչոր պատեանով կորիզապտուղ է։ Սերմը (միջուկը) կ'ըլլայ քաղցր կամ լեղի՝ պայմանաւորուած ամիգտալին գլիկոզիտի առկայութեամբ (մինչեւ 4%)։ Չոր միջուկը կը պարունակէ ճարպեր՝ 54%, ազոտային նիւթեր՝ 21%, ոչ ազոտային նիւթեր՝ 13%, եւ այլն։ Քաղցր միջուկը՝ (նուշը) օգտագործուած է թարմ, հրուշակեղէնի արտադրութեան եւ բժշկութեան մէջ, իւղ ստանալու համար, կեղեւը՝ գինիի-քոնեակի արտադրութեան մէջ, բնափայտը՝ ատաղձագործութեան մէջ։ Նշենիի տնկարկները՝ օգտագործուած են սարալանջերու հողերը հողամաշումէն պաշտպանելու նպատակով։ Նայիրեան նշենին Անդրկովկասի հարաւի բնաշխարհիկն է։ ՀՀ-ի մէջ, կը հասնի Սիւնիքի մարզին մէջ։ Ծաղիկները մեծ են, կարմրաւուն։ Կը ծաղկի մինչեւ տերեւներու յայտնուիլը՝ վաղ գարնան. գարնան աւետաբերներէն է։

Նշենի
Ծաղկած նշենի
Բողբոջները
Ծաղիկները
Կանաչ տերեւները եւ պտուղները
Պտուղները

Հետաքրքիր փաստերԽմբագրել

Արաբ բժիշկները նուշը համարած են բուժիչ բոյս։ Իպն Մասսուն օգտագործած է տապակած միջուկը աղիքներու հիւանդութիւններու, իսկ Մանսուրին` ցաւոտ միզարձակութեան դէպքին մէջ։ Իպն Սինան նկարագրած է, թէ ի՛նչ արդիւնքներ կրնայ տալ նուշը հազի, ասմայի, պլեւրիտի, երիկամներու եւ միզապարկի հիւանդութիւններու դէպքին մէջ եւ այդ օրգաններէն քարերու հեռացման համար։ Ան «Բժշկական Գիտութեան Կանոններ»ը գիրքին մէջ, կը բերէ դեղատոմսեր, ուր նուշի սերմը կը նշուի իբրեւ ուղեղի աշխատանքը եւ տեսողութիւնը լաւացնող, արտաքին վէրքերը բուժող, փափկեցնող միջոց։ Ըստ Ագանթագեղոսի` նուշը անուանուած է «վայրի կաղին»։

Հայաստանի մէջ, նուշը, նշակաթը, նշաձէթը օգտագործուած են սնունդի եւ բժշկութեան մէջ։ Այդ մասին ընդարձակ տեղեկութիւններ ձգած է Ա. Ամասիացին:

  «Եթէ թաց նուշը ուտեն կճեպի հետ, շատ կ'օգնէ լինտերու ու բերանի խոռոչի հիւանդութիւններու դէպքին մէջ եւ կը նուազեցնէ ջերմութիւնը։ Թաց նուշը գիրցուցած է մարմինը։ Նուշը օգտակար է չոր հազի, արիւնաթքութեան, միզապարկի եւ աղիքներու հիւանդութիւններու դէպքին մէջ։ Կը մաքրէ կուրծքը եւ կը հանգստացնէ միզելու ժամանակ առաջացած մրմռոցը։ Շաքարի հետ ուտելու դէպքին մէջ, կ'առատացնէ սերմնարտադրութիւնը, ինչպէս նաեւ օգտակար է թոքերու համար։ Բովուած նուշ ուտելը՝ օգտակար է ստամոքսի համար, բայց դանդաղ է մարսուելու։ Նուշի իւղը կ'օգնէ ականջի ցաւի դէպքին մէջ, իսկ բնափայտը՝ օժտուած է այն բոլոր յատկութիւններով, ինչ պտուղը։ Նուշի վնասակար ներգործութիւնը կը չէզոքացնէ շաքարը, ինչպէս նաեւ` թթու միրգերու օշարակը։ Լեղի նուշի լաւագոյն տեսակը մեծ եւ իւղոտ կ'ըլլայ։ Մաշկին քսելու դէպքին մէջ, կը վերացնէ պեպենները, կ'օգնէ եղնջատենդի եւ էկզեմայի ապաքինմանը»։  


Քիմիական ԿազմԽմբագրել

Կը պարունակէ 0,5-0,8 տոկոս եթերային իւղեր, 4,7 տոկոս ջուր, 22 տոկոս սպիտակուցներ, 1 տոկոս օսլայ, 4 տոկոս շաքարներ, 3 տոկոս բուսախէժ, 6 տոկոս բջջանիւթ, 5 տոկոս մոխիր, 45-60 տոկոս ճարպ, որուն մէջ կան գլիցերիտներ՝ օլեինի (80 տոկոս), լինոլի (15 տոկոս), կճեպին մէջ՝ լինոլենի եւ միրիստինի։

Լեղի սերմերը կը պարունակեն 3,5-4 տոկոս ալքալոիտ ամիկտալին, որուն տրոհման ժամանակ կ'առաջանայ սինիլաթթու: 10-15 սերմը կրնայ առաջացնել, յատկապէս երեխաներու մօտ, ծանր թունաւորում, շնչառութեան ընդհատում։ Քաղցր սերմերուն մէջ, ամիկտալինի պարունակութիւնը քիչ է։

Հետաքրքիր է նուշի համաշխարհային արտադրութիւնը. 1985-2009 թուականներուն՝ ան աճած է ճիշդ երկու անգամ, ըստ որուն, կէսը արտադրուած է ԱՄՆ-ի մէջ։ Այս երկիրը աւելցուցած է արտադրանքը երեք անգամ։ Պատճառը կարծես թէ՛ կրածինի իւրացման խնդիրն է։

Նուշի ցուցանիշերը կը գերազանցեն իւղալի կաթնաշոռը, պնտուկը, գազարը, բազուկը եւ այլն։ Մէկ այլ ուսումնասիրութեամբ նուշը կը դասուի՝ սելէն պարունակող հինգ լաւագոյն մթերքներու շարքին, եթէ աւելցնենք, որ նուշը կը պարունակէ բաւարար քանակութեամբ կենսանիւթեր ապա կարելի է ենթադրել, որ ան կը դիտուի իբրեւ քոէնզիմ յատկութիւն ունեցող նիւթ։ Յիշենք պատմական փաստը, երբ 20-րդ դարու 80-ականներէն Ճաբոնի միկատոյի հրամանով՝ բնակչութիւնը կ'ընդունի՝ «Քոէնզիմ -10», որ կ'արտադրուի ջրիմուռներէն եւ կը համարուի լաւագոյն հակաօքսիտան։

Կարեւոր հետեւութիւն ըրած են Քոնեքդիքըտի համալսարանի գիտնականները։ Անոնք ուսումնասիրած են նուշի ազդեցութիւնը նիւթափոխանակութեան վրայ եւ հիմնուելով մեծածաւալ տուեալներու՝ յայտարարած են, որ 1 ամիս շարունակ օրը 25-165 մգ. նուշ ուտողներու մօտ զգալիօրէն նուազած է մաղձաճարպի պարունակութունը։

ԱրտադրութիւնԽմբագրել

2013-ին խոշորագոյն
նուշ արտադրողները[3]
Երկիր Արտադրութիւն
(մլն. թօն)
  ԱՄՆ 1.80
  Աւստրալիա 0.16
  Սպանիա 0.15
  Մարոք 0.10
  Իրան 0.09
Աշխարհ 2.92

Միացեալ Նահանգներուն մէջ, որ կը համարուի աշխարհի նուշի խոշորագոյն արտադրողը, արտադրութիւնը կեդրոնացած է Քալիֆորնիոյ մէջ:[4] 2015-ին Քալիֆորնիոյ մէջ բնապահպանական խնդիրներն իրենց ազդեցութիւնն ունեցան նուշի առաքումներու քանակին վրայ եւ ատիկա իր հերթին ազդեց համաշխարհային գիներուն: Նուշի աճող պահանջարկը նմանապէս նպաստեցաւ բարձր գինի եւ Քալիֆորնիոյ մէջ արտադրութեան աւելացման վրայ:[5][6]

ԴասաբաշխութիւնԽմբագրել

Տեսակը կը մտնէ Սալորենի դասի մէջ (Prunus), Spiraeoideae ենթաընտանիք, վարդազգիներու (Rosaceae) կարգ, վարդածաղկաւորներ։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Griffiths Mark D., Anthony Julian Huxley (1992)։ The New Royal Horticultural Society dictionary of gardening։ London: Macmillan Press։ ISBN 0-333-47494-5 
  2. «University of California Sample Cost Study to Produce Almonds» (PDF)։ արտագրուած է՝ 17 Մարտ 2012 թ․ 
  3. Միաւորուած Ազգերու Պարէնի Եւ Գիւղտնտեսութեան Կազմակերպութիւն http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E
  4. USDA Foreign Agricultura http://www.fas.usda.gov/htp/horticulture/Tree%20Nuts/2009_Almonds.pdf
  5. Water battles loom as orchards boom in Stanislaus County http://www.modbee.com/2014/01/11/3129738/water-battles-loom-as-almond-orchards.html
  6. DeFranco sees highest almond & walnut prices ever http://www.producenews.com/more-what-s-new/11624-defranco-sees-highest-almond-walnut-prices-ever

Արտաքին ՅղումներԽմբագրել