Բացել գլխավոր ցանկը
«Սասունցի Դաւիթ» (Երուանդ Քոչար)

Յուշարձան, (լայն առումով) երկրի, ժողովուրդի մշակութային ժառանգութեան մաս կազմող ստեղծագործութիւն։ Ըստ տիպական առանձնայատկութիւններու, յուշարձանները կը բաժնուին չորս հիմնական խումբի՝ հնագիտական, պատմութեան, ճարտարապետութեան եւ կոթողական արուեստային։ Յուշարձաններ կը համարուին նաեւ պատմաճանաչողական եւ պատմագեղագիտական նշանակութիւն ունեցող գրչութեան նմուշները։ Նեղ առումով յուշարձանը մարդոց յիշատակը եւ իրադարձութիւնները յաւերժացնող արուեստի ստեղծագործութիւն է (անկախ, յուշարձանի անհրաժեշտ յատկանիշը շրջապատող տարածութիւնը գեղարուեստօրէն կազմակերպելն է)։

ՆախատիպերԽմբագրել

 
Վիշապ

Յուշարձաններու նախատիպեր եղած են մեծաքար կառոյցներն ու դամբարանադաշտերը, ինչպէս նաեւ կոթողները, բուրգերը եւայլն։ Հետագայ դարաշրջաններուն յուշարձաններու դեր կատարած են դամբարանները, տապանաքարերն ու մահարձանները։

ՀայաստանումԽմբագրել

Հնագոյն շրջանԽմբագրել

Հայաստանի մէջ յուշարձանի նախատիպեր էին մենհիրները, վիշապները, ուրարտական շրջանի կոթողները, արամեատառ արձանագրութիւններով սահմանաքարերը։ 301-ին, քրիստոնէութիւն ընդունելէ ետք ալ Հայաստանի մէջ յուշարձանի հետագայ ձեւաւորմանը նպաստած են հին հայկական քարակոթողները։ IV-VII դդ. կանգնած են պատկերաքանդակներով ստելաներ (Թալին, Ավան), սիւնակոթողներ (Օշական), ինչպէս նաեւ կամարակապ կառոյցներ (Օձուն

ՄիջնադարԽմբագրել

X դարէն յուշարձանի ամենատարածուած տարատեսակը խաչքարն է, որ աչքի զարկած է զարդերու ու ոճերու բազմազանութեամբ։

Նոր շրջանԽմբագրել

 
«Ստեփան Շահումեան». Սերգէյ Մերկուրով

:

XIX դարու վերջին - XX դարու սկզբին ի յայտ եկած են հայ ականաւոր գրողներուն եւ հասարակական գործիչներուն նուիրուած յուշարձաններ (Ռափայէլ Պատկանեանի, 1901, եւ Միքայէլ Նալպանտեանի, 1902, յուշարձանները Նոր Նախիջեւանի Սուրբ Խաչ վանքի բակին մէջ, Խաչատուր Աբովեանի յուշարձանը Երեւանի մէջ, 1913, բացուած է 1933-ին, երեքն ալ՝ պրոնզ, հեղինակ՝ Ա. Տէր-Մարուքեան)։ 1920-30-ական թուականներէն ստեղծուած են ինչպէս առանձին անհատներուն, այնպէս ալ պատմական իրադարձութիւններուն նուիրուած յուշարձաններ (Ստեփան Շահումեանի յուշարձանը Երեւանի մէջ, 1931, կրանիթ, քանդակագործ՝ Սերգէյ Մերկուրով, ճարտարապետ՝ Իվան Ժոլտովսկի, Սասունցի Դաւիթի յուշարձանը Երեւանի մէջ, 1959, կոփածո պղինձ, քանդակագործ՝ Երուանդ Քոչար եւն), որոնք ճարտարապետական միջավայրի հետ կը կազմեն գեղագիտական ամբողջութիւն։ 1960-70-ական թթ. մեծ տարածում գտած է ԽՍՀՄ հայրենական մեծ պատերազմին ընթացքին զոհուածներու յիշատակին նուիրուած յուշարձան-կոթողներու կառուցումը։ Ստեղծուած են նաեւ յուշարձան-համալիրներ (Սարդարապատի ճակատամարտին նուիրուած յուշահամալիրը, 1968, ճարտարապետ՝ Ռաֆայէլ Իսրայելեան, քանդակագործներ՝ Ա. Հարությունեան, Ս. Մանասեան, Ա. Շահինեան, Մեծ Եղեռնի զոհերոպ յիշատակին նուիրուած յուշահամալիրը Երեւանի մէջ, 1965-67, ճարտարապետներ՝ Ա. Թարխանեան, Ս. Քալաշեան)։

ՀՀ եւ ԼՂՀԽմբագրել

 
«Առնո Բաբաջանեան». Դաւիթ Բեջանեան

1980-90-ական թթ. Հայաստանի եւ ԼՂՀ քաղաքներուն ու գիւղերուն մէջ հիմնականին կանգնեցած են զոհուած ազատամարտիկներու, 1988-ի երկրաշարժի զոհերիւ յիշատակին նուիրուած յուշարձաններ (Սպիտակի մէջ՝ երկրաշարժի զոհերու յուշահամալիրը, 1993, կրանիթ, տուֆ, քանդակագործ՝ Բ. Դիլոեան, ճարտարապետ՝ Վ. Գաբրիելեան, Տաւուշի մարզի Կիրանց գիւղին մէջ՝ զոհուած 14 ազատամարտիկներու «Հաւատի ծաղիկ» յուշարձան, 1994, քանդակագործ՝ Ա. Դաւիթեան, ԼՂՀ Մարտունի շրջկեդրոնին մէջ՝ «Աւօ»՝ Մոնթէ Մելքոնեանի յուշարձան, 1994, վարդագոյն մարմար, քանդակագործներ՝ Լ. Թոքմաջեան, Վ. Թոքմաջեան եւն)։

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական համառօտ հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։