Բացել գլխավոր ցանկը

Մկրտիչ Արմէն (Յարութիւնեան) (27 Դեկտեմբեր 1906, Ալեքսանդրապոլ - 22 Դեկտեմբեր 1972, Երեւան), բանաստեղծ, արձակագիր եւ թարգմանիչ։

ԿենսագրութիւնԽմբագրել

Աւազանի անունով Մկրտիչ Յարութիւնեան, ծնած Է 27 Դեկտեմբեր 1906-ին Ալեքսանդրապոլ, (այժմ Կիւմրի)։ Որդին է արհեստաւոր Գրիգորին: Նախնական ուսումը կը ստանայ Գիւմրիի «Ս. Փրկիչ» եւ Տղայոց Միջնակարգ վարժարաններուն մէջ: Իր հօր մահէն ետք, ան կը յաճախէ Ամերիկեան Միսիոնարներու վարժարանը, որ այդ օրերուն Համաշխարհային Առաջին պատերազմէն վերապրած հայ որբերու գլխաւոր ուսումնական հաստատութիւններէն մէկն էր: Պատանի տարիքէն ան օժտուած էր գրելու բնատուր ձիրքով: Որբանոցի կեանքն ու սկաուտական դաստիարակութիւնը իր մէջ կ'արթնցնէ արժանապատիւ կեանք մը ունենալու տեսլականը, որ շուտով ի յայտ եկաւ իր գրութիւններուն մէջ: Մկրտիչ բարձրագոյն կրթութիւն կը ստանայ Մոսկուայի ֆիլմարուեստի հիմնարկի բեմագրական բաժինին մէջ, ուր կը կատարելագործէ գրելու իր արուեստը:

1925-ին կը փոխադրուի Երեւան, ուր խմբագրական պաշտօններ կը վարէ մամուլի եւ «Հայ Ֆիլմ» շարժապատկերի արուեստանոցին մէջ։ Մամուլի մէջ աոաջին քերթուածները եւ պատմուածքները հրատարակելէ ետք, Մկրտիչ Արմէն կը հրատարակէ նաեւ իր առաջին հատորները։ Կ'աւարտէ Մոսկուայի շարժապատկերի հիմնարկի բեմադրական երկամեայ դասընթացքը։ Երեսունական թուականներուն, Մկրտիչ Արմէն կը շարունակէ արտադրել, յատկապէս հրատարակելով իր գլխաւոր վէպը՝ «Հեղնար աղբիւր»ը։

1937-ին ծայր առած հալածանքներուն ան եւս զոհ կը դառնայ։ Կը դատապարտուի աքսորի, ութ տարի անցնելով հեռաւոր հիւսիսի սառնամանիքին եւ լռութեան մէջ։ 1945-ին անպարտ արձակուած Երեւան կը դառնայ, ուր կը շարունակէ իր ստեղծագործական աշխատանքը։ Ռուսական եւ այլ խորհրդային գրականութիւններէ կատարած է բազմաթիւ թարգմանութիւններ։

Կը մահանայ Երեւան, 1972-ին։

Գրական-Ստեղծագործական ԿեանքԽմբագրել

1920-ականներու սկիզբը Մկրտիչ Արմէն ընթերցողին կը ներկայանայ չափածոյ ոտանաւորներով: 1928-էն սկսեալ կը սկսի արձակ գրութիւններու: 1925-ին ան կը միանայ խորհրդային գաղափարախօսութեան համահունչ գրականութիւն ստեղծելու շարժումին՝ իր ներդրումը բերելով Գիւմրիի Բանուորագիւղացիական գրողներու «Հոկտեմբեր» Միութեան հիմնադրումին: Մկրտիչ, իր գրութիւններուն առանցքը կը դարձնէ խորհրդային դարաշրջանի հայ հասարակութեան ազգային, հասարակական եւ հոգեբանական աշխարհը: Ան վէպերով եւ պատմուածքերով լուսարձակի տակ կ'առնէ սուր բախումը, որ ի յայտ կու գայ հայ ժողովուրդի աւանդական արժէքներուն եւ նորհաստատ խորհրդային հասարակարգի բարքերուն միջեւ:

«Խորտակուած Հոգիների Փողոցում» եւ «Ջուբէիդա» գրական գործերով ան կը ներկայացնէ սիրոյ եւ ամուսնութեան, ընտանիքի եւ աշխատանքի հասարակական հիմնահարցերը: Ան կը փորձէ հին սովորութիւնները հասկնալ եւ նորը մարդկայինօրէն իր ապրած երկուութեամբ ներկայացնել: Մկրտիչ Արմէն իր ժամանակի տիրող գաղափարախօսութեան ազդեցութեան տակ պարտաւոր զգաց «Կոմերիտական Պատուածքներ» շարքի հերոսները ներկայացնել հին սովորութիւնները մերժելու հոգեկերտուածքով, սակայն հմտութեամբ կարողացաւ իր կերպարները վերածել համակրելի, կենսուրախ տիպարներու, որոնք նորը ընդունելով հանդերձ շարունակեցին իրենց մէջ պահպանել անցեալի ժառանգութեան անկորնչելի արժէքները: Մկրտիչ Արմէնի գլուխ գործոցը եղաւ 1935-ին լոյս տեսած «Հեղնար Աղբիւր» վիպակը, որուն մէջ ան խորհրդահայ մարդուն ներքին պառակտումի ողբերգութեան տուաւ գրական-գեղարուեստական մշակում: Գիւմրիի աւանդական բարքերու խորապատկերին վրայ Մկրտիչ Արմէն քանդակեց աղբիւր կառուցող Ուստա Մկրտիչի աշխատանքային փիլիսոփայութիւնն ու բարոյականութիւնը եւ հերոսուհիին՝ Հեղնարի ամուսնական անհաւատարմութեան ողբերգականացումին ընդմէջէն յաւերժցուց հայ կնոջ ազատագրութեան խնդիրը, ընտանեկան աւանդապահութեան նահանջը, սիրոյ եւ հաւատարմութեան վերանորոգման ուժը: «Հեղնար Աղբիւր»ին վրայ Ուստա Մկրտիչը քանդակեց հետեւեալ խօսքը. «Ամէն մի կնիկ իրան մարդու ախպուրն է, ուրիշ հէչ մէկը իրաւունք չունի խմելու էնոր ջրէն», որ դարձաւ հայ ժողովուրդի թեւաւոր խօսքերէն մէկը:


«Հեղնար Աղբիւր» վիպակով Մկրտիչ Արմէնի դէմ ելան խորհրդային վարչակարգի սպասարկուները: Նայիրի Զարեան քննադատական անխնայ հարուածի տակ առաւ այս ստեղծագործութիւնը զայն բանադրելով իբրեւ ազգայնամոլական եւ քաղքենիական վտանգաւոր ստեղծագործութիւն:

Մկրտիչ Արմէն իր գրութիւններով խորհրդային վարչակարգի սպասարկուներուն բարկութիւնը սրեց: Նայիրի Զարեան անխնայ հարուածի տակ առաւ իր գրականութիւնը եւ յատկապէս «Հեղնար Աղբիւր»ը, զայն համարելով ազգայնամոլական եւ քաղքենիական վտանգաւոր ստեղծագործութիւն: 1937-ին Մկրտիչ Արմէն պաշտօնապէս համարուեցաւ «ժողովուրդի թշնամի» եւ 11 տարի սիպիրեան աքսորի դատապարտուեցաւ: Աքսորէն վերադարձին, ան գրկբաց ընդունուեցաւ ժողովուրդին կողմէ, սակայն ստեղծագործական կրակը արդէն մարած էր իր մէջ:

1971-ին «Հայ Ֆիլմ»ը շարժանկարի վերածեց իր գլուխ գործոցը, որ սերունդներու կազմաւորումին մէջ իր ներդրումը ունեցաւ:

  «Մարդուն միշտ չէ, որ անհրաժեշտ են հաց, ջուր, քուն, տաք անկիւն, բայց միշտ պէտք է կանացի քնքշութիւն՝ մօ՞ր, քրո՞ջ, կնո՞ջ, աղջկա՞յ, միայն թէ կանացի այդ ամենազօր, ամենաբուժիչ, ամենակենսատու էլիքսիրն աշխարհում»:  


  «Մարդու մէջ, եթէ նա մարդ է, ամէն մի բառի, շարժման, հայեացքի, ձայնի մէջ պէտք է արտայայտուի զգացմունք, ոչ միայն ներքուստ, այլեւ՝ արտաքուստ, ցցուն... եթէ դա ուրախութիւն է, ապա լերան պէս բարձր, թախիծ՝ անտառի պէս ընդարձակ, սէր՝ հեղեղի պէս խորը»:  


  «Ստորջրեայ խութի նման անհասկանալի ու թաքնած մարդը մի օր ինքն է ընդհանրուելու իրեն ու խորտակուելու»:  


  «Ժամանակն ունի երկու ապաստան՝ անցեալի յուշերը եւ ապագայի երազները»:  

ԵրկերԽմբագրել

  • «Շիրկանալ» (1925)
  • «Քաղաքը Բլուրի վրայ» (1930)
  • «Գագաթների Երգը» (1933)
  • «Հեղնար Աղբիւր» (1935)
  • «Գոյնզգոյն Թագաւորութիւն» (1959)
  • «Վարդաւան» (1962)
  • «Ժիրայր Գլենց» (1967)
  • «Խորտակուած Հոգիների Փողոցում»
  • «Ջուբէիդա»
  • «Կոմերիտական Պատուածքներ»


ԱղբիւրներԽմբագրել