Բացել գլխավոր ցանկը

Յարութիւն Թիրեաքեան Խան (25 Փետրուար 1845, Թալաս - 1919, Նիու Եորք), հայ բժիշկ, բանասէր, թարգմանիչ, հայագէտ, արեւելագէտ, մշակութային գործիչ։

ԿենսագրութիւնԽմբագրել

Յ. Թիրեաքեան ծնած է 1845-ին. Կեսարիոյ նահանգի Թալաս գիւղին մէջ (Օսմ. Կայսրութիւն)։ Ուսումն ստացած է Փարիզի բժշկական համալտալանէն ներս՝ այն աւարտելով 1878-ին, այսինքն՝ մօտ 32 տարեկան հասական հասակին։ Վերադառնալով Կ. Պոլիս, աշխատած է որպէս տեղի հիւանդանոցներէն մէկուն գլխաւոր բժիշկ, յարմար ժամանակ մը ծաւալելով հասարակական գործունեութիւն, որուն պատճառով 1890-ին ձերբակալուած է։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ տեղի ունեցող քաղաքական հալածանքներու պատճառով 1896-ին տեղափոխուած է Պարսկաստան եւ այնտեղ նշանակուած արքունի բժիշկ։ 1907-էն սկսեալ ապրած է ԱՄՆ, Նիւ Եորք քաղաքին մէջ։ Մահացած է Նիւ Եորք՝ 1919-ին, 73 տարեկան հասակին։ Մահէն ետք անոր աշխատութիւնները շարունակած է տպագրել որդին՝ Միհրդատ Թիրեաքեանը։

Գիտական գործունէութիւնըԽմբագրել

Ըլլալով բժիշկ՝ Թիրեաքեանը ժամանակ մը նաեւ ծանօթացած է բազմաթիւ դասական եւ հին արեւելեան, ինչպէս նաեւ ժամանակակից եւրոպական լեզուներու։ Ան բաւական լաւ տիրապիտած է թուրքերէնին, անգլերէնին, ֆրանսերէնին, պարսկերէնին, հին լեզուներէն՝ գրաբարին, հին յունարէնին, լատիներէնին, հին եւ միջին պարսկերէնին, ծանօթացած է սանսկրիտին։ Անոր այս խոր գիտելիքներն են, որ մեծ արժէք կու տան անոր աշխատանքներուն։

Թիրեաքեան բացի իր գիտական ուսումնասիրութիւններէն (ինչպէս հայերէնի, այնպէս ալ գլխաւորապէս պահլաւերէնի ոլորտում), կատակած է մի շարք թարգմանութիւններ այս լեզուներէն, որուն շնորհիւ հայ ընթերցողը դեռեւս այս շրջանին հնարաւորութիւն է ունեցած ծանօթանալու միջին պարսկական այնպիսի ստեղծագործութիւններու, ինչպիսիք էին «Քարնամակ-ի Արդաշիրի Բաբական» (Փարիզ, 1907), «Անդարձ-ի Ատուրպատ-ի Մարասպանդ» (Նիւ Եորք, 1909) եւ այլ պահլաւական բնագրերը։ Այս եւ ընդհանրապէս Թիրեաքեանի միւս թարգմանութիւններու բնորոշ յատկանիշն է ձգտումը ցոյց տալու հայկական եւ միջին-պարսկական բառապաշարի նմանութիւնը, որուն պատճառով յաճախ հայկական բառերը, որոնք ժամանակի ընթացքին փոխած են իրենց իմաստը, կ՛օգտագործուին արդէն անհասկանալի դարձած՝ հնացած իմաստով, որ որոշակիօրէն կը դժուարացնէ անոնց իմաստի ըմբռնումը եւ կը նուազեցնէ արժէքը։

Անոր գիտական աշխատութիւնները հիմնականօրէն նուիրուած են հայ-իրանական լեզուական առնչութուններու ուսումնասիրութեան եւ համեմատական լեզուաբանութեան։

Աշ­խա­տու­թիւն­նե­րԽմբագրել

  • Հայկական տաղաչափութիւն, 1906, 1918։
  • Արտաշիր Պապականի Կարնամակը, դրուագ, թարգմանութիւն, Փարիզ, 1907։
  • Ատրպատ Մարանպանդան, «Ան­դարձ», թարգմանութիւն, Նոր-Եորք, 1909։
  • Ֆիդուսի, «Շահ­նա­մակ», թարգմանութիւն, Նոր-Եորք, 1909։
  • Արիահայ բառարան, Նոր-Եորք, 1914-1920։
  • Հայերէնի զեղծումները, 1917։
  • Պուալօ Ն., «Արո­ւեստ քեր­թո­ղա­կան», թարգմանութիւն, Ծանօթագրութիւններով եւ առաջաբանով, Նիւ Եորք, 1919։
  • Սաադի, «Գո­լես­տան», թարգմանութիւն, Նոր-Եորք, 1920։
  • Հայ-իրանական ուսումնասիրութիւնք, Վիեննա, 1922։
  • Տելեմաքը թարգմանել է գրաբարի, մրցելով Հայր Արսէն Բագրատունիի հետ։

ԱղբիւրներԽմբագրել

  • Թիրեաքեան Յ., Արիահայ բառարան, նորոգ տեսութեամբք յաւելուածովք, Վիեննա, 1914
  • Թիրեաքեան Յ., Հայ-երանական ուսումնասիրութիւնք, Վիեննա, 1922