Ծատուր Աղայեան

Ծատուր Պաուելի Աղայեան (12 Յունուար 1912, Փիփ - 3 Դեկտեմբեր 1982, Երեւան) պատմաբան, պատմական գիտութիւններու մասնագէտ (1948):

Ծատուր Աղայեան
Ծնած է 30 Դեկտեմբեր 1911 (12 Յունուար 1912)
Ծննդեան վայր Փիփ, Ելիզավետպոլի գավառ, Ելիզավետպոլ Նահանգ, Ռուսական Կայսրութիւն
Մահացած է 3 Դեկտեմբեր 1982(1982-12-03) (70 տարեկանին)
Մահուան վայր Երեւան, Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն
Քաղաքացիութիւն Flag of Armenia.svg Հայաստան
Flag of the Soviet Union.svg Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն
Գործունէութեան ոլորտ պատմութիւն
Գործատու Երեւանի Պետական Համալսարան
Կրթութիւն Մոսկուայի Փիլիսոփայութեան, Գրականութեան եւ Պատմութեան Հիմնարկ
Խ. Աբովեանի Անուան Մանկավարժական Համալսարան
Ազգութիւն Հայ
Տիրապետած լեզուներ հայերէն
Պարգեւներ եւ
մրցանակներ
«Պատուոյ նշան» շքանշան Աշխատանքային Կարմիր դրօշի շքանշան «Աշխատանքի Արիութեան Համար» շքանշան «Կյուրեղ և Մեթոդիոս» շքանշան?
Երեխաներ Հենրի Աղայեան

ԿենսագրութիւնԽմբագրել

Ծատուր Աղայեան ծնած է երկրագործի ընտանիքի մէջ։ 1917-ին Աղայեաններու ընտանիքը տեղափոխուած է Շամխորի շրջանի Գոլիցինօ (այժմ՝ Մարտունի) գիւղը եւ բնակութիւն հաստատած է։ 1930-ին աւարտելով Գանջա (Գանձակի) մանկավարժական ուսումնարանը, մանկավարժական աշխատանքի անցած է Շամխորի շրջանի Մարտունի, Ջաղիր եւ Չարդախլու գիւղերու դպրոցներուն մէջ իբրեւ ուսուցիչ։

 
Ծատուր Աղայեանի յուշատախտակը Երեւանի Կորիւնի փողոցին մէջ

Աւարտած է Երեւանի հեռակայ մանկավարժական հիմնարկը (1936, էքստեռն), Մոսկուայի Ն. Չեռնիշեւսկիի անուան պատմա-փիլիսոփայան հիմնարկը (19381954-1961-եւ 1977-1979` ՀԽՍՀ ԳԱ Պատմութեան հիմնարկի նոր պատմութեան բաժինի վարիչ, 1949-1952 եւ 1969-1973` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտութիւններու «Տեղեկագիրի» (1966 թուականէն՝ «Լրաբեր») խմբագիր, 1951-1954` ՀԿԿ կենտկոմի (Կեդրոնական կոմիտէ) գիտութեան եւ մշակոյթի բաժինի վարիչ, 1961-1968` ԽՄԿԿ կենտկոմին առընթեր ՄԼԻ հայկական մասնաճիւղի տնօրէն, 1968-1977` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտութիւններու բաժանմունքի ակադեմիոյ անդամ-քարտուղար, 1979-1982` ԵՊՀ ԽՄԿԿ պատմութեան ամպիոնի վարիչ։ 1963-1971 եղած է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամաւոր[1]։

ԳործունէութիւնԽմբագրել

Աղայեանի գործերը հիմնականին մէջ կը վերաբերէին Անդրկովկասի եւ Հայաստանի մէջ յեղափոխական շարժման, հայ-ռուսական յարաբերութիւններուն եւ Հայաստանի խորհրդային կարգերու հաստատման։

«Հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարի պատմութենէն» (1976) մենագրութեան մէջ տրուած է հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման պատմութիւնը ԺԹ. դարու 70-ական թուականներէն մինչեւ 1920, առանձին գլուխներ նուիրուած են 1877-1878-ներու ռուս-թրքական պատերազմէն ետք հայկական հարցի սկզբնաւորման պատմութեան, Պերլինի համաժողովէն (1878) ետք ազգային-ազատագրական պայքարի վերելքին, 1915-ի հայոց ցեղասպանութեան, 1919-1921-ներու Կիլիկիոյ դէպքերուն, ժողովրդական հերոս Անդրանիկ Օզանեանի գործունէութեան եւ այլն։ «Հոկտեմբերը եւ հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը» (1982) աշխատութեան մէջ այլ հարցերու շարքին մէջ քննարկած է 1918-1920 հայ ժողովուրդի դիմադրութիւնը թուրք գրաւիչներուն Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի, Ղարաքիլիսէի ճակատամարտերուն ընթացքին, անոնց նշանակութիւնը, լուսաբանած է Խորհրդային Ռուսիոյ եւ Հայաստանի Հանրապետութեան փոխյարաբերութիւնները եւ այլն։ Հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրական պայքարի, խորհրդա-հայկական, խորհրդա-թրքական հարցերը, Աղայեան արծարծած է ըստ հայ խորհրդային պատմագրութեան մէջ մինչեւ 1980-ական թուականներու կէսը իշխող տեսակէտին, բացասական գնահատական տուած է 1920-ի Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրին, անտեսած է 1918-ի հայկական պետականութիւնը, Հայաստանի Հանրապետութեան վերականգնման նշանակութիւնը եւ այլն։

ԵրկերԽմբագրել

  • Արշաւիր Մելիքեան, Երեւան, 1969։
  • Ռուսիոյ դերը հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրին մէջ, Երեւան, 1981։
  • Անդրանիկ։ Իրադարձութիւններ, դէպքեր եւ դէմքեր, Երեւան, 1995:
  • Պալքանները եւ Օսմանեան կայսրութեան ճնշած ժողովուրդներու ազգային - ազատագրական պայքարի միասնութիւնը, Երեւան, 1970:
  • Գեհենէն վերածնունդ, Երեւան, 1975:
  • Հայ ժողովուրդի ազատագրական  պայքարի պատմութենէն, Երեւան, 1976:
  • Հայերը Թուրքիոյ մէջ, Երեւան, 1994:
  • Հոկտեմբերը եւ հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը, Երեւան, 1982:
  • Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը եւ հայ ժողովուրդի ազատագրումը, Երեւան, 1957, 407 էջ։
  • Հայ ժողովուրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ, Երեւան, 1989:
  • Вековая дружба народов Закавказья, ч.1-4, Е., 1970-80

ՊարգեւներԽմբագրել

Ծատուր Աղայեան պարգեւատրուած է «Աշխատանքային կարմիր դրօշի» եւ «Պատուոյ նշան» շքանշաններով, ինչպէս նաեւ շարք մը մետալներով ու պատուոյ գիրերով։

ԳրականութիւնԽմբագրել

  • Ծատուր Աղայեան կենսամատենագիտութիւն, Ե., 1983։

ԱղբիւրներԽմբագրել

  • Ն. Վ. Թաւաքալեան «Ծատուր Աղայեան», պատմաբանասիրական հանդէս № 1, 1982, էջ 229-230

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005 
Այս յօդուածի կամ անոր մէջ որոշակի յատուածի սկզբանական տարբերակը վերցուած է «Հայկական Հարց» Հանրագիտարանէն, որու նիւթերը թողարկուած են Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։