Բացել գլխավոր ցանկը

Գարեգին Եպիսկոպոս Սրուանձտեանց

Գարեգին Եպս. Սրուանձտեանց (17 Նոյեմբեր 1840, Վան - 17 Նոյեմբեր, 1892 Պոլիս), հայ հոգեւորական, բանասէր-բանահաւաք, ազգագրագէտ, հասարակական գործիչ։ Իրմով կը սկսի դէպի գաւառ գրականութեան շարժումը, որոնցմէ նշանաւոր են Թլկատինցին, Ռուբէն Զարդարեանը եւ ուրիշներ։

Գարեգին Եպս. Սրուանձտեանց
Garegin Srvadztiants.jpg
Ծնած է 17 Նոյեմբեր 1840
Ծննդավայր Վան
Վախճանած է 17 Նոյեմբեր, 1892
Վախճանի վայրը Պոլիս
Ազգութիւն Հայ
Մասնագիտութիւն Բանասէր-բանահաւաք, ազգագրագէտ

Իրեն կը պարտինք Սասունցի Դաւիթ դիւցազնավէպի գրանցումը Մշոյ Առնիստ գիւղացի Կրպոյի բերնէն։

Գարեգին Սրուանձտեանց ծնած է Վան 1840-ին։ Փոքր տարիքէն յաճախած է տեղական դպրոցը. 12 տարեկանին երկու ընկերներու հետ կը փախչի դպրոցէն եւ կ՛երթայ Վարագ՝ Խրիմեան Հայրիկի բացած Ժառանգաւորաց վարժարանը յաճախելու։ 1860-էն մինչեւ 1862 կ՛աշխատակցի Խրիմեան Հայրիկի «Արծուի Վասպուրական» թերթին՝ որուն մէջ լոյս ընծայած է յօդուածներ, որոնց մէջ կ՛արծարծէ ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարներ, եւ |Պոլսոյ՝ «Մասիս»ին, Թիֆլիսի՝ «Մեղու»ին, Իզմիրի՝ Արեւելեան մամուլ թերթերուն։ 1863-էն մինչեւ 1865 Մշոյ Ս. Կարապետ վանքի մէջ կը խմբագրէ «Արծուիկ Տարօնոյ» նորաբաց երկշաբաթաթերթը իր ուսուցիչ Խրիմեան Հայրիկի քաջալերանքով։

Խրիմեանին հետ որպէս նուիրակ ու քարոզիչ 1860-1861 թուականներուն կը շրջագայի հայոց զանազան գաւառները եւ իր ակնարկներուն մէջ եւ թղթակցութիւններուն մէջ ճշմարտացիօրէն կը նկարագրէ հարստահարիչներէն հայ աշխատաւորութեան կրած տառապանքները։ Մեր ժողովուրդի հոգեմտաւոր ժառանգութեան շնչաւոր «հանրագիտարան»ը կը հանդիսանայ Գարեգին Եպս. Սրուանձտեանց, որ հայոց առակներն ու առածները, հեքիաթներն ու դիւցազնապատումները, ազգային-հայրենասիրական երգերն ու տենչերը կը քաղէ իր ժողովուրդին շրթներէն, իր սրտին եւ մտքին հնոցով կը մշակէ ու կը յղկէ զանոնք եւ, ամէնէն կարեւորը, հարազատօրէն ժառանգ կը յանձնէ յաջորդող սերունդներուն։ Այդ յօդուածները գրաւած են օսմանեան կառավարութեան ուշադրութիւնը, որուն հիման վրայ ան մնացած է գաղտնի հսկողութեան տակ։ Շրջագայութեան ընթացքին Սրուանձտեանց հաւաքած եւ պարբերաբար հրապարակած է նաեւ ժողովրդական բառ ու բանի նմուշներ։ Իր նախաձեռնութեամբ դպրոցներ բացուած են հայկական տարբեր բնակավայրերու մէջ։ Իրմով նոր դարաշրջան մը կը բացուի աշխարհաբարի եւ գրական աշխարհայեացքի հայացման առումով։ Եթէ մինչ այդ եւրոպականացման ճիգը տիրական էր թէ՛ հայերէնի մշակման եւ թէ ազգային-հայրենասիրական ապրումներու գեղարուեստականացման մէջ, Սրուանձտեանցով կը սկսի հայրենի հողին ու մարդուն հարազատութեամբ առաջնորդուելու մօտեցումը, որուն արգասիքը կ'ըլլան հայ գեղապաշտ գրականութեան հետագայ նուաճումները։

1864-ին կը ձեռնադրուի Վարդապետ եւ իբրեւ ուսուցիչ կը գործէ Վանի եւ Պոլսոյ մէջ։ Իսկ 1867-1869 թուականներուն կը ստանձնէ Կարնոյ վարժարաններու լիազօր տեսուչի պաշտօնը:Դեռ կուսակրօն չդարձած, նախակարապետներէն կ'ըլլայ հայկական գաւառներուն մէջ ազգային վարժարաններու հիմնումին։ 1866-ին լոյս կ'ընծայէ հայերէնի «Նոր Ընթերցարան» դասագիրքը, որ մինչեւ 1880-ականներու վերջերը կ'օգտագործուի ազգային վարժարաններու կողմէ։

1869-ին կը նշանակուի Մշոյ Սուրբ Կարապետ վանքի վանահօր փոխանորդ, միաժամանակ՝ սահմանադրութեան գործադրիչ Վասպուրականի մէջ:

1872-ին կը մասնակցի Վանի մէջ կազմակերպուած «Միութիւն եւ փրկութիւն» ազգային-ազատագրական գաղտնի խմբակի ստեղծման գործին։ 1879-էն մինչեւ 1880, ռուս-թրքական պատերազմէն անմիջապէս ետք, Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք՝ Ներսէս Վարժապետեանի յատուկ կոնդակով, Սրուանձտեանցի կը յանձնարարուի շրջիլ «ի բնագաւառս մայրենի եւ տեղագրել զամենայն ամենայնի»: Ան կը շրջի հայկական զանազան գաւառները վիճակագրելու ու ցուցակագրելու համար հայութեան թիւը, աւանդութիւններն ու հայ եկեղեցիներն ու վանքերը։ Այդ շրջանի իր գրառումներով հանդէս կու գայ ժամանակի Պոլսոյ, Թիֆլիսի եւ Զմիւռնիայի հայ մամուլի էջերուն («Մասիս», «Արեւելեան Մամուլ», «Կռունկ Հայոց Աշխարհին», «Մեղու Հայաստանի» եւայլն)։ Անոր գրական-բանասիրական վաստակը հաւաքուած է «Մանանա», «Համով-Հոտով», «Գրոց-Բրոց», «Թորոս Աղբար», «Հնոց-Նորոց» եւ այլ անուններով տասնեակներով հատորներու մէջ։

1879-1881 թուականներուն, կը նշանակուի Վանի վիճակաւոր՝ հոգեւոր առաջնորդի (թեմակալի) փոխանորդ-օգնականը, կը մասնակցի «Սեւ խաչ» հայրենասիրական գաղտնի կազմակերպութեան աշխատանքներուն։ 1881-ին կառավարութեան հրամանով կը հեռանայ Վանէն, ժամանակաւոր կերպով վիճակաւոր առաջնորդի պաշտօն կը վարէ Բաղէշի (Պիթլիս), ապա՝ Խարբերդի մէջ:

1885-ին կը մեկնի Էջմիածին, ուր կը ձեռնադրուի եպիսկոպոս։ Կը շարունակէ գրել, այս անգամ «Վարդ» ծածկանունով, Պոլսոյ «Երկրագունտ» թերթին մէջ։

Կ՛ընտրուի Կարնոյ եւ Տրապիզոնի՝ համայնքի առաջնորդ, սակայն թրքական կառավարութեան աչքին լաւ չեն երեւիր իր քարոզներն ու յօդուածները ու ստիպուած կ՛ըլլայ Պոլիս մեկնելու. այնտեղ խիստ հսկողութեան պայմաններու մէջ կը դառնայ քարոզիչը Բերայի Սուրբ Երրորդութեան եկեղեցւոյ: Ուսուցչական պաշտօն կը վարէ Ղալաթիոյ կեդրոնական վարժարանին մէջ, ինչպէս նաեւ՝ կրօնական ժողովի ատենապետի պաշտօն։ Ազգագրութեան ու հնագիտութեան բնագաւառին մէջ կատարած բեղմնաւոր գործունէութեան համար, Սրուանձտեանց կ՛ընտրուի Փեթերսպուրկի կայսերական հնագիտական ակադեմիայի պատուաւոր անդամ։

52 տարեկանին, կը վախճանի 17 Նոյեմբեր 1892-ին, Կոստանդնուպոլսոյ Ս. Փրկիչ ազգային հիւանդանոցին մէջ՝ յետ ծանր ու երկարատեւ հիւանդութեան։

Գրական վաստակԽմբագրել

Գարեգին Սրուանձտեանց կը համարուի հայ բանահաւաքներու ու ազգագիրներու ռահվիրան: Ան ինքնօրինակ ձեւով կրած է 1850-1860-ական թուականներու հայ ազգային լուսաւորիչներուն աշխարհայեացքային գիծերը։ Անոր գործունէութիւնը իր ապրած ժամանակաշրջանի հայ հասարակական միտքի առաջաւոր գործիչներու արծարծած ժողովրդական-հայրենասիրական եւ ազգային-ազատագրական գաղափարներու արձագանգն է։

Սրուանձտեանց հայ գրականութիւն մուտք կը գործէ հայրենասիրական շունչով համակուած «Ողբերգութիւն մեծին Սահկայ Պարթեւի եւ անկումն Արտաշիրի Արշակունւոյ» (գրուած 1860-1870 ) եւ «Շուշան Շաւարշանայ» (1875) թատերական երկերով։

Ան մեծարժէք ներդրում կ՛ունենայ հայ ժողովուրդի ազգային մեծ դիւցազնավէպը՝ «Սասունցի Դաւիթը» գրի առնելու եւ կորուստէ փրկելու գործին մէջ։ Իրեն կը պատկանի դիւցազնավէպի առաջին գրաւոր տարբերակին մշակումը՝ «Մհերի Դուռ» խորագրով, որ հետագայ 170-է աւելի գրառումներու շարքին աչքի կը զարնէ իր հայերէնի հարազատ մշակուածութեամբ ու մեր ժողովուրդի բաբախուն սիրտը վերծանող բանաստեղծական շունչով։

Գարեգին Սրուանձտեանց իր անուան կը կապէ կոթողական ժառանգութիւն մը, որ ներշնչման աղբիւր կը դառնայ 19-րդ դարավերջի հայ գրողներուն համար։ Իրմով նոր դարաշրջան կը բացուի աշխարհաբարի եւ գրական աշխարհայեացքի հայացման առումով։ Եթէ մինչ այդ եւրոպականացման ճիգը տիրական էր թէ՛ հայերէնի մշակման եւ թէ ազգային-հայրենասիրական ապրումներու գեղարուեստականացման մէջ, Սրուանձտեանցով կը սկսի հայրենի հողին ու մարդուն հարազատութեամբ առաջնորդուելու մօտեցումը, որուն արգասիքը կ՛ըլլան հայ գեղապաշտ գրականութեան հետագայ նուաճումները։

ԵրկերԽմբագրել

  • Գարեգին Սրուանձտեանց, «Գրոց Բրոց», 1874:
  • Գարեգին Սրուանձտեանց, «Հնոց-Նորոց», 1874։
  • Գարեգին Սրուանձտեանց, «Մանանայ», 1876։
  • Գարեգին Սրուանձտեանց, «Համով-Հոտով», 1884։
  • Գարեգին Սրուանձտեանց, «Թորոս Աղբար», 1879 եւ 1884։

ԱղբիւրներԽմբագրել

  1. Մուշեղ Իշխան, «Արդի հայ գրականութիւն», Զարթօնքի շրջան, 1850-1885, Պէյրութ, 1980
  2. Աշճեան Մեսրոպ Արք., «Էջեր Հայ եկեղեցւոյ պատմութենէն», Նիւ Եորք, Ն. Ե., 1994
  3. Lynch H.F.G., Armenia Travels and Studies, Vol. II, London, 1901.
  4. Hovannisian Richard G., Armenian Van/Vaspurakan, Costa Mesa, CA., 2000.
  5. Tootikian Vahan H. Rev. Dr., Highlights of Armenian Christendom, Southfield, MI., 2002
  6. Մինաս Թէօլէօլեան, «Դար մը գրականութիւն», Ա. հատոր, 1850-1920, Պոսթըն, Ա.Մ.Ն., 1977

Արտաքին յղումներԽմբագրել