Գեղեցկութիւն

Գեղեցկութիւն, գեղագիտական բաժանմունք մը, որ կը նշանակէ առարկայի մը տարբեր ներդաշնակ համադրութիւնն ու կատարելութիւնը, ինչ որ դիտողին գեղագիտական հաճոյք կը պատճառէ: Գեղեցկութիւնը մշակոյթի կարեւոր մասերէն մէկն է: Գեղեցկութեան հականիշը տգեղութիւնն է: Գեղեցկութիւնը կը բնութագրէ իրականութեան մէջ եւ արուեստի մէջ դրսեւորուող գեղագիտական բարձրագոյն արժէքը:

Փարիզի մէջ գտնուող Նոթր Տամի զարթարուն պատուհաններէն մէկը.
Ծաղիկները կը համարուին բնութեան գեղեցկութիւններէն մէկը.

Գեղեցկութեան ԸմբռնումներըԽմբագրել

 
Յունական ծ

Հին ժամանակաշրջանէն ի վեր գեղեցկութիւնը կարեւորագոյն հասկացութիւններէն մէկն է կեցութեան ընկալման փիլիսոփայութեան մէջ: Գեղեցկութիւնը հնագոյն յունական փիլիսոփաներու մօտ կ'ընկալուի որպէս առարկայական եւ գոյաբանական ըստ իր բնոյթի[1]: Գեղեցկութեան խնդիրի տարբեր մեկնաբանումները միշտ եղած են գաղափարա-փիլիսոփայութեան եւ բուն գեղագիտական շահերու, նախասիրութիւններու բախման առարկայ:

  • Պիւթագորի դպրոցը գեղեցկութիւնը կը կապէ թուաբանութեան հետ, նշելով, որ տարրերը, որոնց համաչափութիւնը կը մտնէ ոսկէ հատումի մէջ, աւելի գեղեցիկ կը թուին[2]: Դասական յունական ճարտարապետութիւնը հիմնուած է գեղեցկութեան այս ընկալման վրայ:
  • Սոկրատի ժամանակաշրջանին գեղեցկութիւնը կը հասկցուէր ո՛չ միայն գոյաբանական առումով, այլ՝ նաեւ միտքի գիտակցութեան առումով: Սոկրատ արդէն ինք «գեղեցկութիւն»-ը կը համարէ տիեզերքի կարեւորագոյն բաժանմունքը:
  • Արիստոտէլը գեղեցկութիւն կը համարէր բարութեան, լաւի մարմնաւորումը:
  • Ըստ Պլատոնի` մարդը ծնելէ առաջ կ'ըլլայ գեղեցկութեան եւ մաքուր մտքի ոլորտում: Գեղեցկութեան եւ բարութեան ըմբռնումը, որպէս բարձրագոյն գաղափար, կը հանդիսանայ իր փիլիսոփայական աշխատանքներու հիմնական շարժառիթը:

Գեղեցկութեան ըմբռնումը, որպէս կանոն, անմիջական է եւ կը հենի իրերու արտաքին տեսքին վրայ, սակայն միջնորդաւորուած է անհատի ողջ կենսափորձով եւ ձեւի միջոցով իրերու բովանդակութեան մասին դատելու ընդունակութեամբ[3]:

Հին փիլիսոփայութեան մէջ գեղեցկութեան ընկալումն կ'ամփոփուի Պլատոնի աշխատութիւններուն մէջ: «Գեղեցկութեան» պատմութիւնէ ծաւալուն հրապարակումը, որու խմբագիրն էր իտալացի գրող, փիլիսոփայ Ումպերդո Էքոն, կը պարզէ գեղեցկութեան ընկալումը ողջ մարդկութեան պատմութեան ընթացքին: Մասնաւորապէս ան կը վկայէ, որ Պլատոնը յաջորդ դարերու համար հիմք դրաւ երկու կարեւոր գեղեցկութեան ըմբռնումների[4].

  1. Գեղեցկութիւնն ինչպէս ներդաշնակութիւն եւ համամասնական մասեր (որ սկիզբ կ'առնեն Փայթակորըսէն)[5]:
  2. Գեղեցկութիւնն ինչպէս փայլք, որ կը նկարագրուի Ֆեդրի տրամախօսութիւնէն:[6]

Այս ուսումնասիրութիւններրը ցոյց կու տան նաեւ յաջորդ ըմբռնումները.

  • Սովորաբար մենք հրաշալի կը համարենք համաչափ առարկաները:
  • Համաչափութիւնը դարձաւ դասական արուեստի գեղեցիկ կանոններէն մէկը:

Այնուհետեւ Թովմաս Աքուինացի ցոյց կու տայ[7], որ գեղեցկութեան համար պարտադիր է,

  • ոչ միայն պատշաճ համաչափութեան, բայց նաեւ ամբողջականութիւն (այսինքն ամէն առարկայ պէտք է ունենայ բաղադրիչ մասեր, իսկ խեղանդամ մարմինները կը համարուին տգեղ),
  • փայլը (որովհետեւ գեղեցիկ կը համարուի այն, ինչ որ ներկուած է մաքուր գոյներով),
  • համաչափութիւն, կամ համանմանութիւն:

Գեղեցկութեան Ընկալումը Արուեստի ՄէջԽմբագրել

Ներկայիս կայ վարկած մը, որ գեղեցկութեան մասին ընկալումները բնազդներ են, որոնք արմատաւորուած են մարդու յիշողութեան մէջ ի շնորհիւ իրենց նախորդող կենդանի էականերու սերունդներու անգիտակից փորձառութիւններուն[8]:

Էրոսը եւ ֆիզիքական ԳեղեցկութիւնըԽմբագրել

Տղամարդիկ եւ կանայք գեղեցիկ են, երբ ուրիշի աչքին կը թուին հաճելի: Կին/տղամարդ ըմբռնումը, որպէս հնարաւոր խաղընկեր, երբեք չեն սխալիր, թէ որ սեռին ինչ պէտք է: Այստեղ կը գործէ «նախորդ սերունդներու փորձառութիւնը»[9]:

Գեղեցկութեան ՄրցոյթներԽմբագրել

Գեղեցկութեան մրցոյթը մրցոյթ մըն է, որուն համար կ'առանձնացնեն ամենագեղեցիկ մասնակցին: Յաճախ նման մրցոյթներու հաշար կը պահանջուի տարբեր տաղանդներ, ուղեղային կարողութիւն եւ խօսքի արուեստ ցուցադրել:

Ըստ դիցաբանութեան՝ գեղեցկութեան առաջին մրցոյթը անցկացուած է Հերա, Աթենա եւ Աֆրոտայդի ատուածուհիներուն միջեւ: Որպէս մրցատեան անոնք ընտրած էին Փարիզին, ով գլխաւոր մրցանակը՝ խնձորը տուաւ ամենագեղեցիկի տիտղոսը կրողին՝ Աֆրոդիտէին: Այստեղէն կը սկսի Թրոյյի պատերազմը:

Պահպանուած են անուղղակի հաստատումներ, որ հին Թրոյի մէջ անցկացուող գեղեցկութեան մրցոյթի դատական կազմը կազմուած էր երգիչներէ, քանդակագործներէ, ճարտասաններէ եւ ռազմիկներէ:

ավելի ուշ գեղեցկութեան մրցոյթներ անցկացուեցան Գորինդի մէջ 5-րդ դարուն: Մրցոյթի յաղթողին որպէս մրցանակ ոսկի կը ստանար: Յոյներուն հաճելի դուեցան այդ մրցոյթները: Նման մրցոյթներ սկսան անցկացնել Աթէնքի մէջ եւ Լեսպոս կղզիին վրայ՝ Եգէական Ծովուն մօտ:

Հին Բաբելոնի մէջ գեղեցկութեան մրցոյթի յաղթողին ոչ միայն գեղեցիկի կոչում, այլեւ դրամական նուէրներ կը տրուէր. գոռում էին աղջկայ անունը, իսկ տղամարդիկ դրամ կ'առաջարկէին: Այդպէս ալ այդ գումարը կը վճարուէր աղջկան ընտանիքին աղջկայ հետ ամուսնանալու թոյլտւութիւն ստանալու համար:

Հին Չինաստանի մէջ, ինչպէս նաեւ մալայզիացիներուն մօտ ստեղծուած էին գեղեցկուհիին ընտրելու համար յատուկ կանոններ: Ընտրուած յաղթողին անոնք կը զոհաբերէին աստուածութեանը:

Չնայած իսլամական խիստ սովորութիւններուն՝ օսմանեան Կայսրութեան կանանոցներու մէջ նոյնպէս կ'ընտրէին ամէնագեղեցիկ հարճին:

Աւստրալիոյ եւ Խաղաղ Օւկիանոսի ցեղերը մինչեւ 20-րդ դարը կ'անցկացնէին մրցոյթներ. չամուսնացած, բարետես աղջիկները կը մրցէին մերկ: Յաղթողի հետ կ'ամուսնանար «գիւղի առաջին տղուն» հետ:

Իուկանտայի մէջ կ'անցկացուէին գեղեցկութեան մրցոյթներ, որոնց ժամանակ դէմքի գեղեցկութեանը ուշադրութիւն չէր դարձուէր:

Ռուսաստանում գեղեցկութեան մրցոյթի արդիւնքով կ'ընտրուէր թագուհին:

Եւրոպայի գեղեցկութեան մրցոյթներ կ'անցկացուածէին միջնադարեան շրջաններուն ընթացքին: Մրցոյթի յաղթողը իրաւունք ունէր խարոյկի մէջ նետուելու առանց հերթի: Քրիստոնէական եկեղեցին կը հաւատար, որ ամենագեղեցիկ եւ ամենատգեղ կանայք կը ծառայեն սատանային[10]:

1888 թուականի 19 Սեպտեմբերին Պելճիգական Սպայ քաղաքին մէջ կայացած է գեղեցկութեան առաջին մրցոյթը: 350 թեկնածուներէն 21-ը հասան եզրափակիչ փուլ, ուր բացարձակապէս տղամարդոցմէ կազմուած դատակազմը ընտրեց անոնցմէ միայն մէկu փակ դռներու ետեւէն: Այդ 18-ամեայ Բերտայ Սուկարեն էր, ով ստացաւ մրցանակu՝ 5000 ֆրանkի տեսքով[11]:

Գեղեցկութեան Միջազգային ՄրցոյթներԽմբագրել

Miss WorldԽմբագրել

 
Miss Universe 2013

Տիկին Աշխարհ (անգլերէն՝ Miss World), ամենամեայ միջազգային մրցոյթ, աշխարհի ամենաւարկանշային մրցոյթներէն մէկն է:

Տիկին Աշխարհը յայտնուել է Մեծ Բրիտանիայի մէջ 1951 թուականին Էրիք Մորլիի շնորհիւ: Սկսած 2000 թուականէն անոր կինը՝ Ճուլիա Մորլին, հանդիսացաւ մրցոյթի համահեղինակը: Մրցոյթի եզրափակչի հեռուստահաղորդումը ամենամեծն է աշխարհի մէջ: Այն կը թողարկուի ավելի քան 200 երկիրներու մէջ:

1959 թուականին ՊիՊիՍին սկսաւ ցուցադրել մրցոյթը, որմէ ետք ալ այն դարձաւ յայտնի:

1980-ական թուականներուն մրցոյթին մէջ աւելցուեցաւ տրամաբանութիւնը եւ անհատականութիւնը ստուգող հարցեր: Սակայն մրցոյթը քաղաքականացուած կը համարուի Մեծն Բրիտանիոյ մէջ:

Տիկին Երկիր ՄոլորակԽմբագրել

 
Տիկին Երկիր Մոլորակ մրցոյթ

Տիկին Երկիր Մոլորակ (անգլերէն՝ Miss Earth), գեղեցկութեան ամենաւարկանշային մրցոյթներէն մէկը Տիկին Աշխարհ, Տիկին Համաշխարհային եւ Տիկին Տիեզերք մրցոյթներու շարքին մէջ:

Տիկին ՏիեզերքԽմբագրել

Տիկին Տիեզերք (անգլերէն՝ Miss Universe), գեղեցկութեան ամենամեայ միջազգային մրցոյթ, ամենաւարկանշային մրցոյթներէն մէկը:

1951 թուականին Տիկին Ամերիկա մրցոյթին յաղթելէ ետք Եօլանտա Պեդպեզըն հրաժարուեցաւ Pacific Mills ապրանքանիշի Catalina լողազգեստներով ցուցադրութիւններ կազմակերպելէն, որ կը հանդիսանար մրցոյթի հովանաւորը: Անկէ ետք 1952 թուականաին Pacific Mills-ը հրաժարեցաւ մրցոյթը հովանաւորելէն եւ ստեղծեց իր սեփական մրցոյթը, որը կոչուեցաւ «Տիկին Տիեզերք»: Առաջին մրցոյթն անցկացուեցաւ Գալիֆորնիոյ Լոնկ Պիչի մէջ: Իսկ 1972 թուականէն սկսած մրցոյթն ամէն տարի մէկ վայրի մը մէջ կ'անցկացուի:

Տիկին ՀամաշխարհայինԽմբագրել

Տիկին Համաշխարհային,ե գեղեցկութեան 4-րդ ամենամեծ մրցոյթը աշխարհի վրայ: Ի սկզբանէ անցկացուել է Գալիֆոռնիոյ Լոնկ Պիչիժ քաղաքին մէջ: Մինչեւ 1967 թուական մրցոյթը անցկացուած է Լոնկ Պիչի մէջ, իսկ 1968 թուկանէն մրցոյթը սկսած է անցկացուիլ Ճաբոնի մէջ՝ Էքսպոյ 70 քաղաքին մէջ:

Գեղեցկութեան այս մրցոյթը, որ յայտնի է նաեւ որպէս գեղեցկութեան տօն, հիմնուած չէ միայն արտաքին տեսքի վրայ: Մրցոյթի մասնակիցները պէտք է դրսեւորեն անկեղծութիւն, ընկերասիրութիւն, պէտք է կարենան որոշումներ կայացնել:

Տղամարդկանց Գեղեցկութեան ՄրցոյթներԽմբագրել

Որոշ երկիրներու մէչ կ'անցկացուին տղամարդկանց գեղեցկութեան մրցոյթներ: Շատ առումներով անոնք նման են կանանց գեղեցկութեան մրցոյթներուն եւ կը տարբերին միայն ատով, որ կը գնահատուին տղամարդկային յատկութիւնները՝ քաջութիւնը, ուժը: Նման մրցոյթներ կ'անցկացուին, օրինակ, Զուիցերիայի մէջ ամէն տարի, որու յաղթողը կ'արժանանայ «Պարոն Զուիցերիա» տիտղոսին[12]:

Գեղեցկութեան օրինակներԽմբագրել

Բնուեան ՄէջԽմբագրել

ՃարտարապետութիւնԽմբագրել

Քանդակներու ՎրայԽմբագրել

Կերպարուեստի ՄէջԽմբագրել

Թուաբանութեան ՄէջԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Վալենտին Ֆերդինանովիչ Ասմուս «անտիկ փիլիսոփայութիւնէ
  2. Seife, Charles (2000). Zռro: the biography of a dangerous idea. Penguin. ISBN 0-14-029647-6. p. 32
  3. Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (ՀՍՀ), հատոր 3
  4. Գեղեցկութեան պատմութիւն... Там же. С. 50
  5. Գեղեցկութեան պատմութիւն... Там же. С. 61
  6. Գեղեցկութեան պատմութիւն... Там же. С. 72
  7. Գեղեցկութեան պատմութիւն... Там же. С. 88
  8. Ի.Եֆրեմով - Շեղբային ածելի - վէճ գեղեցկութեան մասին
  9. Պրոտոպոպով Անատոլի: «գիտական շարադրութիւն սիրոյ մասին, եւ ինչպէս այն հասկանում սարսափելի ձանձրալի անձինքէ + «հայելիէ
  10. «հետաքրքիր փաստեր գեղեցկութեան մրցոյթների մասին» (ռուսերեն)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2013-06-02-ին 
  11. «բելգիայում անցկացուել է գեղեցկութեայ առաջին մրցոյթը» (ռուսերեն)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2013-06-02-ին 
  12. Միստեր Շուեյցարիայ(գերմ.)