Բացել գլխավոր ցանկը

Ծերենց, Յովսէփ Շիշմանեան (16 Սեպտեմբեր 1822(1822-09-16), Իսթանպուլ17 Փետրուար 1888(1888-02-17), Թիֆլիս), հայ գրող, հրապարակախօս, բժիշկ ու պատմավիպագիր։

Յովսէփ Շիշմանեան
Ծննդեան անուն հայ.՝ Հովսեփ Շիշմանյան
Ծնած է 16 Սեպտեմբեր 1822(1822-09-16)
Ծննդավայր Իսթանպուլ, Օսմանեան Կայսրութիւն
Վախճանած է 17 Փետրուար 1888(1888-02-17) (65 տարեկանում)
Վախճանի վայրը Թիֆլիս, Ռուսական Կայսրութիւն
Ազգութիւն հայ
Ուսումնավայր Սուրբ Ղազար կղզի
Փարիզի համալսարան
Մուրատ-Ռափայէլեան Վարժարան
Երկեր «Թորոս Լեւոնի» «Երկունք Թ. դարու» «Թէոդրոս Ռշտունի»
Մասնագիտութիւն Բժշկութիւն ու պատմավիպագրութիւն
Աշխատավայր Արեւելեան մամուլ
Ներսիսեան դպրոց

ԿենսագրութիւնԽմբագրել

Ծնած է 16 Սեպտեմբերի 1822-ին, Պոլիս։ Տասը տարեկանին կ'երթայ Վենետիկ՝ Մխիթարեան հայրերու Ս. Ղազար վանքը ուսանելու։ Դասընկեր կ'ունենայ Ղեւոնդ Ալիշանը, որուն զրոյցները պատանի Յովսէփին միտքն ու երեւակայութիւնը կը կապեն հայրենի աշխարհին պատմական վայրերուն։ Հայագիտական լուրջ ուսում ստանալէ ետք, կը հրաժարի վանական դառնալու մտադրութենէն ու 1840-ին կը վերադառնայ իր ծննդավայրը, ուր քանի մը տարի կը զբաղի ուսուցչութեամբ։

1848-ին Օգոստոսի 28-ին, Ծերենց երկար ճանապարհորդութիւն մը կը կատարէ եւ իր աչքերով կը տեսնէ Հայաստանի եւ Կովկասի պատմական քաղաքները՝ Կարին, Կարս, Ալեքսանդրապոլ եւ Թիֆլիս ու աւելի մօտէն կը ծանօթանայ հայրենի սքանչելի բնութեան եւ իր ժողովուրդին աւանդութիւններուն եւ բարքերուն, որոնք յետագային ատաղձ պիտի ծառայէին իր գրելիք պատմական արժէքաւոր վէպերուն։ Մէկ կողմէն գրականութեան հանդէպ ունեցած իր սէրն ու մասնագիտութեան մը տիրանալու անհուն տենչը, իսկ միւս կողմէ իր ապրուստին մտահոգութիւնն ու նիւթական անապահովութիւնը կրկնակ դժբախտութիւններ էին, որոնք անկարելի կը դարձնէին իր փափաքներուն իրականացումը, որոնք սակայն երբեք ա՛լ չկրցան բեկում մը առաջացնել իր հոգիին մէջ։

1848-ին Ծերենց կը մեկնի Փարիզ։ Սամուէլ Մուրատեան վարժարանին մէջ (Սեւր) ուսուցչութեամբ կը զբաղի եւ միանգամայն կը հետեւի ֆրանսական բժշկական համալսարանի ճիւղին։ Ան կը ծանօթանայ Նահապետ Ռուսինեանին եւ իր ընկերներուն հետ ու անոնց պէս կը կրէ ֆրանսական յեղափոխութեան գաղափարներուն ազդեցութիւնը։ 1853-ին, Ծերենց վկայեալ բժիշկ կը վերադառնայ Պոլիս, ուր այդ օրերուն, խումբ մը կաթողիկէ եկեղեցականներ, Հռոմի պապին դրդումով եւ Անտոն Հասունի գլխաւորութեամբ, կը վարէին ազգադաւ ուղղութիւն՝ նպատակ ունենալով Հայ Կաթողիկէ եկեղեցին ձուլել Լատին եկեղեցիին հետ։ Հասունեաններու հակառակորդները, որոնք ծանօթ էին հակահասունեան անունով, ընդհանրապէս կը պահանջէին ազգային եկեղեցիի ինքնուրոյնութիւն։ Թէպէտ այս հակընդդէմ պայքարը երեւութապէս կրօնական վէճ մըն էր, սակայն խորքին մէջ քաղաքական խաղ մըն էր հայ ժողովուրդին խոշոր մէկ հատուածը հոգեւորապէս ենթարկելու Հռոմի Պապին իշխանութեան, որ կը ձգտէր հայ կաթողիկէ համայնքին ազգային դիմագիծը ջլատել։ Ծերենց, հակառակ իր կաթոլիկ ըլլալուն, կանգնեցաւ հակահասունեաններու կողքին եւ դարձաւ ազգային շարժումը գլխաւորողներէն մին։ Ան հանրային կեանքը յուզող ուշագրաւ ու ջղուտ յօդուածներով իր աշխատակցութիւնը բերաւ Իւթիւճեանի «Մասիս»ին, Մամուրեանի «Արեւելեան Մամուլ»ին եւ «Ծիածան»ին։

1862-ին Սկիւտարի մէջ հիմը կը դրուէր Համազգեաց անուն բարեգործական ընկերութեան մը՝ բանաստեղծ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի, բժիշկ Նահապետ Ռուսինյանի, Ծերենցի եւ ուրիշներու ջանքերով։ Այս ընկերութեան նպատակն էր կրթութիւն տարածել յատկապէս Կիլիկիոյ մէջ եւ հայ ժողովուրդի տնտեսական վիճակը բարելաւել, ձեռք բերելով հողային տարածութիւններ, այնտեղ հաստատելով գաղթական հայեր։ 1863-ին Ծերենց իբրեւ Համազգեաց ընկերութեան ներկայացուցիչ ուղեւորուեցաւ Կիլիկիա, գիւղատնտեսական վարժարան մը հաստատելու ծրագրով, սակայն Հասունի մատնութեամբ Բ. Դուռը ետ դարձուց Ծերենցը եւ տեւական հսկողութեան տակ առաւ ամբաստանելով զինք թրքական կառավարութեան դէմ, որպէս յեղափոխական գաղափարներու տարածիչ։

1875-ին Ծերենց հազիւ ստանձնած էր Օրթագիւղի հայ կաթողիկէ վարժարանի տնօրէնութեան պաշտօնը, երբ կառավարական բժիշկի պաշտօնով կ՚ուղարկուի Կիպրոս։ Ասիկա տեսակ մը աքսոր էր՝ զինք իբրեւ կասկածելի մեկուսացնելու համար։ Կիպրոսի մէջ, Ծերենց կը գրէ իր առաջին պատմական վէպը՝ «Թորոս Լեւոնի»ն, որ կը հրատարակուի 1877-ին, Պոլսոյ մէջ։ Ծերենց յաջորդ տարին կը վերադառնայ ծննդավայրը, ուրկէ կ'անցնի Կովկաս եւ կը հաստատուի Թիֆլիս, ուր կ'անցնի իր կեանքին մնացեալ տարիները։ Այս շրջանին կը զբաղի ուսուցչութեամբ, դասաւանդելով հայոց պատմութիւն Ներսիսեան վարժարանի մէջ։

1879-ին Թիֆլիսի մէջ կը հրատարակուի Ծերենցի երկրորդ պատմական վէպը՝ «Երկունք Թ. Դարու»ն, իսկ 1881-ին երրորդը՝ «Թէոդորոս Ռշտունի»ն։ 1884-ին, իր դստեր Թագուհիի մահով, Ծերենց խորապէս կ՚ընկճուի եւ տակաւ կը կորսնցնէ հասարակական կեանքի հանդէպ իր ոգեւորութիւնը։ Ան կարճ ժամանակով կ'անցնի Պոլիս, իր վիշտը մոռնալու։ Սակայն անկարող կ'ըլլայ իր սիրասուն աղջկան յիշատակը ջնջել եւ կը վերադառնայ Թիֆլիս, ուր երկար հիւանդութենէ մը ետք, կաթուածահար կը վախճանի 17 Փետրուար 1888-ին։ Ծերենցի աճիւնը կ'ամփոփուի հայկական գերեզմանատան մէջ, իր աղջկան կողքին, Րաֆֆիի եւ Գրիգոր Արծրունիի հողակոյտերուն մօտ։

ՍտեղծագործութիւնԽմբագրել

Ծերենցի երկերը պատմական վէպեր են հրատարակուած՝ առանձին երեք հատորներով, որոնք ժամանակագրական կարգով հետեւեալներն են․-

  1. Թորոս Լեւոնի
  2. Երկունք Թ. Դարու
  3. Թէոթորոս Ռշտունի

Թորոս ԼեւոնիԽմբագրել

Ցարդ առանձին հատորով «Թորոս Լեւոնի» վէպը արժանացած է ութ հրատարակութիւններու։ Իսկ 1957-ին Սովետական Հայաստանի Հայպետհրատի կողմէ լոյս տեսաւ Ծերենցի ամբողջական գործերուն մի հատորեակը՝ «Երկեր» ընդհանուր խորագրով։ «Թորոս Լեւոնի» վէպը կը ներկայացնէ ԺԲ. Դարու Կիլիկիոյ ազատագրութեան համար Բիւզանդական տիրապետութեան դէմ հայ ժողովուրդին մղած պայքարը։ «Թորոս Լեւոնի»ն հայ իրականութեան մէջ, առաջին պատմական վէպն է, եթէ նկատի չունենանք Խ. Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի»-ն, որ գլխաւորապէս կը վերապրեցնէ ժամանակի իրադարձութիւնները։ Այս գիրքը Ծերենցի յաջողագոյն ստեղծագործութիւնն է։ Վէպին յատկանիշը պէտք է որոնել պատմական անցեալով ժամանակակից հրատապ խնդիրներուն ծառայեցնելու իր ձգտումին մէջ։ Անոր գործին հիմնական խարիսխը ժողովուրդն է։ Վէպին մէջ ցոյց կը տրուի Ռուբինեանց հարստութեան կործանումէն ետք Կ. Պոլիս գերի տարուած Լեւոն Ա.-ի եւ իր երկու զաւակներուն՝ Ռուբէնի եւ Թորոսի բանտարկութիւնը, յետոյ՝ Ռուբէնի սպանութիւնը յոյներու կողմէ։ Վէպին սկիզբէն մենք կը հանդիպինք Թորոսին՝ Բիւզանդիոնի կայսր՝ Կամնենոսի պալատին մէջ, ուր ինքզինք յիմար կը ձեւացնէ պալատականներուն ուշադրութիւնը վրիպեցնելու համար իր անձին եւ իր մտերիմներուն օգնութեամբ Թորոս իշխանին փախուստը բանտէն եւ անցքը Կիպրոս ուրկէ կ'անցնի Կիլիկիա, ուր բիւզանդացիներու դէմ յաղթական քանի մը ճակատամարտներէ ետք, կը յաջողի գրաւել յունական բերդերը եւ համաժողովրդային վստահութիւն շահելով կը հաստատէ Կիլիկիոյ անկախութիւնը։ Վէպը կ'աւարտի Թորոս իշխանի մահով։

Երկունք Թ. ԴարուԽմբագրել

Այս վէպը կը ներկայացնէ պատմական Հայաստանի այն շրջանը, որ ծանօթ է արաբական տիրապետութեամբ եւ 851-ի ժողովրդական ապստամբութեամբ։ Նիւթը կառուցուած է Բագարատ իշխանի ձերբակալութեան եւ արաբ ոստիկան Ապուսեթի սպանութեան վրայ։ Վէպին մէջ մենք կը տեսնենք ցնցող հոգեվիճակներ, սրտառուչ անցքեր և յագեցուած ընդհանրացումներ։ Չորս դարու տառապանքով իր անկախութիւնը կորսնցուցած հայ ժողովուրդը տխուր ու սիրտ արիւնող իր նախարարներուն անմիաբանութեան հաստատումով եւ հայ ժողովուրդի խոնարհ այլ ազնիւ զաւակներէն՝ Յովնանի արի եւ իմաստուն սխրագործութիւններով ներկայացուած՝ վերականգնումի շգեղ խիզախումն ու անդրդուելի կամքը կ'արձանացնէ։ Սասուն առանձին կը պայքարի արաբներու դէմ։ Բուղա ոստիկանը մահու աւեր կը սփռէր։ Յովնան կը ձերբակալուի ու կը նահատակուի։ Ծերենց պատմական ամէն խնդիր կը կապէ ժողովուրդի դերին հետ։ Ծերենցի կարծիքով կառավարողները բարոյական մեծ պատասխանատուութիւններ ունին իրենց ժողովուրդին հոգեւոր եւ նիւթական վիճակին համար։ Մինչդեռ կը նկատէ, որ հայ ազնուականներն ու նախարարնըրը իրենց փառասիրութեան եւ դասակարգային պայքարի հետեւանքով կ'անջատուին ժողովուրդէն ու անկարող կը դառնան պաշտպաելու երկիրն ու ժողովուրը օտար ներխուժումներու դէմ։ Այդ իսկ պատճառով Ծերենց ժողովուրդին պաշտպանութիւնը կը յանձնէ նոյն ինքն ժողովուրդին, ժողովուրդի հասարակ ու համեստ զաւակ՝ վէպի գլխաւոր հերոս Յովնանին, որ կ'ըսէ «Ուր որ հայ կայ պէտք է միաբանին եւ առանց նախարարաց, իրենց գլխուն ճարը տեսնեն, այդ ատեն թերեւս հայ ազգը իր փրկութիւնը գտնէ»։ Այսպիսով «Հայկական Հարց»-ի ամենաեռուն շրջանին, Ծերենց իր «Երկունք Թ. Դարու» վէպով կը քարոզէր ժողովուրդի համախմբում եւ սեփական միջոցներով ու ոյժով ազգային անկախութիւն ձեռք բերելու գաղափարը։ Պատահական չէ, որ ճիշդ այդ ժամանակաշրջանին ստեղծուեցաւ մեր ժողովուրդին դիւցազնավէպը՝ «Սասունցի Դաւիթ»ը, որուն մարդասիրական, տկարներու պաշտշպանութեան, այլասիրութեան, հայրենասիրութեան ժառանգութիւնները, անկորնչելի գանձը կը կազմեն մեր ժողովուրդին։ Ծերենց իր «Երկունք Թ. Դարու» պատմական վէպով կ'ուզէ հասկցնել, թէ՝ «Հայկական Հարցը» նպաստաւոր լուծում կրնայ գտնել միայն այն ատեն, երբ հայ ժողովուրդը համերաշխ եւ համախոհ վստահի իր սեփական ոյժերուն վրայ։ Ծերենցի ստեղծած պատկերները տպաւորիչ են, չունի աւելորդաբանութիւններ։ Մեղմ ու կուռ են նկարագրութիւնները։

Թէոդորոս ՌշտունիԽմբագրել

Թէոդորոս Ռշտունի վէպը կը ներկայացնէ հայոց պատմութեան ծանր եւ անյուսալի այն շրջանը՝ երբ պարսկական ու բիւզանդական քաղաքական ախորժակներու եւ մրցակցութեանց որպէս արդիւնք, Հայաստան քայքայուած ու արիւնաքամ Է. դարուն կ'ենթարկուէր արաբական արշաւանքներու։ Վէպին գլխաւոր հերոսը՝ Թէոդորոս Ռշտունին է, որ օգտուելով արաբներու արշաւանքին հետեւանքով բիւզանդական կայսրութեան թուլութենէն, արաբներու հետ բանակցութիւններ կը վարէ Հայաստանէն դուրս վտարելու համար յոյները, որոնք այնքան անհեռատես քաղաքականութիւն մը վարեցին Հայաստանը տկարացնելով։ Սակայն արաբները կռահելով Թէոդորոս Ռշտունիին նպատակները կը ձերբակալեն զինք եւ կ'աքսորեն։ Այնուհետեւ կը սկսի արաբական տիրապետութեան շրջանը Հայաստանի համար։ Ծերենց այս վէպով կ'ուզէ բացատրել «Հայկական Հարց»ի հակաշրջութենէն ետք ստեղծուած հիասթափութիւնը։ Սակայն հեղինակը յոռետես չէ երբեք. ան իր այս վէպով ակնարկութիւն կ'ընէ եւրոպական պետութիւններու ընթացքին Օսմանեան տիրապետութեան պայմաններուն մէջ եւ կ'ուզէ հասկցնել թէ՛ ժողովուրդներու կեանքին մէջ կրնան պատահիլ ծանր օրեր, որոնք սակայն պէտք չէ յուսահատութեան մատնեն, այլ մեզի փնտռել պէտք է տան մեր դժբախտութիւններուն պատճառները եւ փրկութեան միջոցները, խուսափելու համար այդ ծանր վիճակներէն։ Այս վէպին մէջ դէպքերու յաջորդականութեան տրամաբանական կապը թոյլ է։ Ընթերցողը ականատես կ'ըլլայ վտանգներու հեշտութեամբ փարատման եւ յանկարծուստ դէմքերու երեւման, որոնք միանալով հեղինակին խորհրդածութիւններուն կը նուազեցնեն գիրքին գեղարուեստական արժէքը։

Գրական յատկանիշներԽմբագրել

Ծերենց իր վէպերով եւ հրապարակագրական յօդուածներով կը ներկայացնէ ժամանակակից ազգային եւ ազատագրական ձգտումները, որոնք կը ներշնջեն հաւատք դէպի անցեալի մեր փառքերը։ Ծերենց մէկն է այն առաջաւոր գործիչներէն, որ եղաւ արեւմտահայ եւ արեւելահայ մտաւորականութեան սերտակցութեան և միաձուլման կապը։ Ծերենց օժտուած է գեղարուեստագէտ-վիպագրի տաղանդով։ Ան յաջողած է սեղմ եւ չոր տողերու մէջ կենդանութիւն, հոգի տալ իր ընտրած հերոսներուն, գործողութիւններու յաջորդականութեամբ հետաքրքրական դարձնել իր գործերը։ Ծերենց իր վէպերով հայրենասիրութիւն կը քարոզէ ո՛չ թէ ճառով, այլ՝ պատկերացումներով, ապրող տիպարներու օրինակով եւ գործով։ Անոր վէպերը՝ խորքով, կառուցուածքով եւ լեզուով ունին գեղարուեստական նկարագիր եւ ո՛չ թէ քարոզչական։ Գրող հրապարակագիր, բժիշկ եւ ուսուցիչ Ծերենցը արժանի է մեծ յարգանքի մեր գրականութեան մէջ եւ ունի իր արժանի տեղը, որպէս վիպագիր։

Կարդացէք նաեւԽմբագրել

ԵրկերԽմբագրել

  • Թորոս Լեւոնի, Կ. Պոլիս, 1877, 336 էջ:
  • Երկունք Թ դարու, Տփղիս, 1879, 468 էջ:
  • Թեոդորոս Ռշտունի, Տփղիս, 1881, 235 էջ:
  • Թորոս Լեւոնի, Տփղիս, 1881, 237 էջ:
  • Թորոս Լեւոնի, Տփղիս, 1901, 307 էջ:
  • Երկունք Թ դարու, Կ. Պոլիս, 1911, 346 էջ:
  • Թեոդորոս Ռշտունի, Կ. Պոլիս, 1911, 312 էջ:
  • Թորոս Լեւոնի, Կ. Պոլիս, 1911, 319 էջ:
  • Թորոս Լեւոնի, Պոսթըն, 1917, 302 էջ:
  • Թորոս Լեւոնի, Հալէպ, 1933, 308 էջ:
  • Թորոս Լեւոնի, Պէյրութ, 1935, 342 էջ:
  • Թեոդորոս Ռշտունի, Պէյրութ, 1936, 307 էջ:
  • Երկունք Թ դարու, Պէյրութ, 1936, 341 էջ:
  • Թորոս Լեւոնի, Գահիրէ, 1939, 328 էջ:
  • Երկունք Թ դարու, Գահիրէ, 1940, 331 էջ:
  • Երկունք Թ դարու, Երևան, 1941, 264 էջ:
  • Թեոդորոս Ռշտունի, Գահիրէ, 1944, 323 էջ:

ԱղբիւրներԽմբագրել

  • Ուսումնական Ծրագիր Հ. Պարիկեան Հալէպ 60-ական թուական։ Մուշեղ Իշխան «Արդի Հայ Գրականութիւն - Զարթօնքի Շրջան» Էջ 121-124
  • Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 50: