Սիրոս (կղզի)

Սիրոս․ յունարէն՝ Σύρος, Syros (տարածուած է նաեւ Սիրա անունը), Էգէական Ծովուն Քիքլատես կղզեխումբին մէջտեղը գտնուող կղզի, Յունաստան։ Մաս կը կազմէ Յունաստանի Հարաւային Էգէականի Շրջանային Միաւորումին Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου իբրեւ առանձին Շրջանային նահանգ։  Մայրաքաղաքն է էրմուփոլի, որ նաեւ Յունաստանի Հարաւային Էգէականի Շրջանային Միաւորումին նստավայրն է։

Սիրոս Σύρος  կղզիին դիրքը Քիքլատես (=շրջաբոլոր) կղզեխումբին մէջ․ կը գտնուի կեդրոնը։

Կղզին կը զարգանայ 1826 թուականէն ետք, երբ հոն կը հաստատուին Փսարա, Խիօ, Կրետէ եւ Փոքր Ասիայէն գաղթկաններ։  Եղած է Յունաստանի ծովային, ճարտարարուեստի եւ մշակոյթի կեդրոն։

Յունաստանի կեանքին մէջ, Ք․ա․6-րդ դարէն իսկ, կարեւոր դեր ունեցած են ու մինչեւ այսօր կը շարունակեն ունենալ Սիրոս կղզին ծնած-մեծցած անձնաւորութիւններ․ քաղաքական դէմքեր, գրագէտներ, բանաստեղծներ, գիտնականներ, համալսարանի դասախօսներ, բարձրաստիճան կաթոլիկ կամ ուղղափառ դաւանանքի կղերականներ, կրթական մշակներ, առեւտրականներ, բնաբաններ, ռազմական ծովուժի բարձրաստիճան զինուորականներ, թատերագիրներ, դերասաններ, փաստաբաններ, երգիչներ եւ յօրինողներ, գծագրիչներ եւ նկարիչներ, լրագրողներ․ պատմաբաններ։

Սիրոսը արեւմուտքէն դիտուած․ դիմացը՝ Թինոս կղզին, իսկ մայրաքաղաք Էրմուփոլիսը կը գտնուի կղզիին արեւելեան ափերուն (նկարին մէջ յստակ կ՛երեւի մայրաքաղաքը)
Նաւահանգիստին մուտքէն դիտուած․  երկու դէմ դիմացի բլուրներու վրայ կառուցուած Անօ Սիրոս (ձախին) եւ Էրմուփոլիս (աջին), միասին կը կազմեն Սիրոս-Էրմուփոլիս մայրաքաղաքը։ Վարը անկիւնը աջին՝ կը տեսնուի քաղաքապետարանի տպաւորիչ շէնքը

ԱնուանումԽմբագրել

Սիրոս անունը առաջացած է փիւնիկերէնի Սուր կամ Օսուրա բառէն, որ ժայռոտ կը նշանակէ։   Հոմերոսը, Ոդիսական դիւցազներգութեան մէջ կղզին կ՛անուանէ Սիրիի, իսկ 17-րդ դարուն կ՛անուանուի նաեւ իբրեւ Հռոմի Պապի կղզին՝  «L’isola del Papa»։

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

Սիրոս կղզին կը գտնուի Քիքլատես կղզեխումբին կեդրոնը։  Փիրէա եւ Ռաֆինա նաւահանգիստներէն հեռաւորութիւնն է յաջորդաբար՝ 83 եւ 62 ծովային մղոն։  Անոր տարածութիւնը 84,069 ք․քմ․ է։  Բնակչութեան թիւը 21․390 հոգի կը հաշուէ ըստ 2011 մարդահամարին։

Դրացի կղզիներն են՝ հիւսիսէն Անտրօ, հիւսիս-արեւելքէն Թինոս, արեւելքէն Միքոնոս եւ Տիլոս ու Ռինիա կղզիակները, հիւսիս-արեւմուտքէն Քէա եւ Ղիարոս, արեւմուտքէն Քիթնոս, հարաւ-արեւմուտքէն Սերիֆոս, հարաւէն Սիֆնոս, Անդիփարոս, Փարոս եւ Նաքսոս։

Կղզիին հիւսիսային կողմը կը կոչուի Ափանօ Մերիա Απάνω Μεριά (=Վերին մաս)լեռնային շրջանը․ բնակիչներուն թիւը շատ քիչ է։  Այս շրջանը քարքրոտ եւ ժայռոտ է, կան նաեւ քարայրներ եւ  անոր հիւսիսային եւ հիւսիս արեւմտեան ափերը հասանելի են միայն նշանակուած արահետներուն միջոցաւ․ կան շատ քիչ ճամբաներ։ 

 
էրմուփոլի․ նաւահանգիստին նայակայքի մասը

Հարաւային կողմը աւելի ցած ու դաշտային է։  Հոն կը գտնուին գիւղերուն, բնակավայրերուն եւ ծանօթ ծովափներու մեծամասնութիւնը․ զբօսաշրջիկութիւնը զարգացած է ու ճամբաներու ցանցը գոհացուցիչ է։

Սիրոսի մայրաքաղաքը՝ Էրմուփոլիս, կը գտնուի կղզիին արեւելեան մասին։

ԲնակավայրերԽմբագրել

Կղզին ունի բազմաթիւ բնակավայրեր, որոնցմէ ամենէն յատկանշականը եւ բազմամարդը՝ Անօ Սիրոս վենետիկեան բնակավայրն է։  Կղզիին հիւսիսային կողմը կատարուած հնագիտական պեղումներէն յայտնուած են Քասթրի եւ Խալանտրիանի նախապատմական բնակավայրերը։

Գիւղերու եւ Բնակավայրերու ցանկԽմբագրել

Այիոս Տիմիթրիոս, Աղրոս, Ալիթինի, Ատիաթա, Ազոլիմնոս, Անօ Մանա, Անօ Սիրոս, Էփիսքոփիօ, Էրմուփոլի, Թալանտա, Մանա, Մեղաս Եալոս, Մեսարիա, Միթաքաս, Ղալիսաս, Սան Միխալիս, Վարի, Վիսաս, Տանիաքոս, Տելֆինի, Փաղոս, Փափուրի, Փարաքոփի, Փլաթի Վունի, Փոսիտոնիա, Քինի։

ԺայռակղզիակներԽմբագրել

Կղզիին ափերէն ոչ շատ հեռու կը գտնուին բազմաթիւ ժայռակղզիակներ, որոնցմէ միայն մէկը ունի 2 բնակիչ։

Ժայռակղզիակներուն ցանկըԽմբագրել

Ամպելոս, Ասփրօ, Նաթա, Տիափորաքի, Սթրոկիլօ Էրմուփոլիս, Սթրոկիլօ Փոսիտոնիա, Սխինոնիսի, Տիտիմի, Վարվարուսա, Փսաթոնիսի, Փսախնօ, Քուցուլիա, Քիլիսթրաքիա։

Պատմական անդրադարձԽմբագրել

Նախապատմական շրջանԽմբագրել

 
Տապկոց․ Ք․ա․ 2800-2300, Սիրոս, Խալանտրիանի
 
Կնոջական դէմք․ գտնուած՝ Խալանտրիանի - Լուվր

Խալանտրիանի եւ Քասթրի շրջաններուն մէջ (Սիրոսին հիւսիս արեւելեան մաս) հնագիտական պեղումները կը ցուցնեն թէ Սիրոսը բնակուած է նախապատմական ժամանակաշրջաններէն, Ք․ա․3-րդ հազարամեակ. Գտնուած են 600-է աւելի գերեզմաններ, ամրացուած բնակավայր մը քաղքենի եւ առեւտրական գործունէութեամբ։

Ք․ա․2-րդ հազարամեակին ընթացքին, կղզին կ՛անցնի յաջորդաբար Մինոասեան եւ Միկինէական Քաղաքակրթութիւններուն իշխանութեան ձեռքը, իսկ Ք․ա․ 1-ին հազարամեակին՝ Յոնիացիներուն* Ίωνες -The Ionians։

  • Յոնիա Ιωνία․ Հին Յունաստանի քաղաք-պետութիւններուն կողմէ հիմնուած արեւմտեան Փոքր Ասիոյ մէջ գաղթօճախներու շրջան, բնակիչները կը կոչուին Յոնիացի/ներ։ Չշփոթել Յունաստանի արեւմտեան կողմը գտնուող Յոնիական Ծովուն եւ անոր՝ Յոնիական կղզիներուն հետ։

Ք․ա․ 7-րդ դարու բնակավայրեր յայտնուած են Ղալիսա եւ էրմուփոլիին արեւմուտքը։  Ք․ա․ 6-րդ դարուն Սիրոս կղզին Սամոսի* բնակիչները կը գրաւեն։  Կղզիին տարբեր վայրերու մէջ գտնուած են Ք․ա․6-րդ եւ 3-րդ դարերու բնակավայրեր։

  • ՍամոսԷգէական Ծովուն արեւելեան կողմը գտնուող կղզի, շատ մօտիկ Թուրքիոյ արեւմտեան ափերուն (կը բաժնուի 1300 մ․ լայնք ունեցող ջրանցքով)։

Դասական եւ Հելլենիստական շրջանԽմբագրել

Դասական շրջանին, Սիրոս մաս կը կազմէ Աթէնքի Դաշինքին իբրեւ  ինքնավար պետութիւն․ կ՛ունենայ իր խորհրդարանը, քաղաքապետութիւնը եւ արծաթէ դրամը։  Սակայն պարտաւոր է Աթենացիներուն հպատակութեան տուրք վճարել։

Հերոնիոյ ճակատամարտէն Μάχη της Χαιρώνειας Battle of Chaeronea ետք, Սիրոս Մակետոնացիներուն կը հպատակի։  Հելլենիստական շրջանին կղզին յաճախ ծովահէններու թիրախ կը դառնայ։

Հռոմէական եւ Բիւզանդական շրջանԽմբագրել

Հռոմէական շրջանին, (Ք․ա․184 - 324 ) Սիրոս կը զարգանայ․ պղինձէ դրամ կը շրջագայի (Հելլենիստական շրջանէն), իսկ արծաթէ դրամ՝ Ք․ա․ 2-րդ դարէն։ 

 
Անօ Սիրոս

Ծովահէններու յաճախակի յարձակումներուն պատճառաւ, բնակիչներէն լուրջ թիւ մը կղզիէն կը հեռանայ։

Լատիններու իշխանութեան շրջանԽմբագրել

Խաչակիրներու Դ․ արշաւանքէն ետք (1204), կղզին (ինչպէս Քիքլատեսի մնացեալ կղզիները) կը գտնուի Վենետիկցիներուն գերիշխանութեան տակ․ կ՛իշխէ Մարքօ Սանուտօ գերդաստանը Marco Sanudo եւ կղզին մաս կը դառնայ Նաքսոս Կոմսութեան։

Այս շրջանին է որ կը հիմնուի Անօ Սիրոս բնակավայրը, որուն բնակիչները Կաթոլիկ քրիստոնիայ կը դառնան, բայց կը պահեն յունարէն լեզուն։

Օսմանեան գերիշխանութեան շրջանԽմբագրել

1579 թուականին Խայրետին Պարպարոսա կղզին կը գրաւէ Օսմանեան Կայսրութեան հաշւոյն։ Մուրատ Գ․ սուլթանը, Սիրոսցի ազնուականներուն հետ կը համաձայնի եւ կղզիին առանձնաշնորհումներ կը պարգեւէ՝ ցած տուրքեր, կրօնական ազատութիւն․ Ենիչարիներուն հոն հաստատուիլը կ՛արգիլէ։

Կրօնական ազատութիւնը, առիթ կու տայ կղզին հաստատուին Քափուչին (1635) եւ Ժեզուիթ (1744) կրօնաւորներ։

ժանտախտի համաճարակին (1728) կը յաջորդէ զարգացման շրջան, որ իր գագաթնակետին կը հասնի 18-րդ եւ 19-րդ դարերուն ընթացքին։

1779-ին, Ապտուլ Համիտ Ա․ սուլթանը, կղզիին տեսչութիւնը կը յանցնէ իրեն ազգական՝ Շահ Սուլթանուհիին։  Ան, իր կարգին, կղզիին կառավարումը տեղացիներուն կ՛ընծայէ «Համայնքի Ժողով» եւ անկէ առաջացած գործակալներուն միջոցաւ։

17501820 Սիրոսի բնակչութեան թիւը կը կրկնապատկուի․ 2000 հոգիէ՝ 4000։  Բնակչութեան մեծ մասը կը բնակի Անօ Սիրօ։  Ծովահէնութիւնը կը նուազի, նաւահանգիստը կը զարգանայ եւ բնակիչներէն շատեր կը սկսին զբաղիլ վաճառականութեամբ եւ նաւային գործերով։

Յունաստանի Ազատագրական Պայքարի ժամանակաշրջանԽմբագրել

 
Քաղաքապետարանի շէնքը (ճարտարապետ էրնըսդ Զիլլըր Ernst Ziller), Անտրէա Միաուլիսին արձանը (գործ՝ Ղիորղոս Պոնանոս) եւ համանուն հրապարակը

Յունաստանի Ազատագրական Պայքարին ընթացքին, 1822 թուականին Խիօ կղզիին քանդումը եւ յոյներուն դէմ հալածանքները՝ Սամոս, Զմիւռնիա, Քիտոնիես (Այվալի), Ռոտոս, Փսարա եւ Քասօ, կ՛առաջացնեն գաղթականութեան մեծ ալիք մը դէպի Սիրոս։  

Էրմուփոլիին ստեղծումըԽմբագրել

1822 եւ 1865 միջեւ, Էրմուփոլին կը վերակառուցուի նոր-դասական ոճով։

Բարեկեցիկ դասակարգը իր ապարանքի նմանող բնակարանները (αρχοντικό) նոր-դասական ոճով կը կառուցէ։  Իսկ, գաղթականները, որոնք իրենց կեցութիւնը կղզիին վրայ ժամանակաւոր կը նկատեն, կը մնան վրաններու եւ կամ փայտաշէն տնակներու մէջ եւ 1824-ին կը կառուցեն քարաշէն եկեղեցի՝ «Մեթամորֆոսի թու Սոթիրոս»։  Քանի մը տարուան ընթացքին տուները կը սկսին բարձրանալ դէպի Անօ Սիրոսի ստորոտը, ուր եւ կը կազմուին թաղամասեր։  Նոր քաղաք մը կը հիմնուի։

Քաղաքապետարանի շէնքը, Ափոլլոն թատրոնը, գլխաւոր Գրադարանը, Սիրոսի Հիւանդանոցը, Միաուլիս հրապարակը եւ շատ ուրիշ շէնքեր այդ շրջանին կը կառուցուին։

Էրմուփուլի քաղաքին զարգացումըԽմբագրել

 
Սիրոս, Էրմուփոլի․ 1836-ի պատկերացում

Նաւահանգիստը այդ ժամանակաշրջանին, Յունաստանի տարածքին գլխաւորներէն է։  1828-ին բնակիչներուն թիւնը 14․000 կ՛անցնի եւ կը դառնայ ազատ Յունաստանի ճարտարարուեստի եւ առեւտուրի կեդրոնը։ 1850 թուականին արդէն բնակչութեան թիւը 20․000-էն աւելի է, իսկ 1889՝ 22․000։

Ճարտարարուեստի բնագաւառներԽմբագրել

ԳործարաններԽմբագրել

1860 Սիրոսին մէջ կը գործեն տասնեակէ աւելի կաշէգործարաններ, երկաթագործարաններ, օճառի գործարաններ, փայտաշինութեան եւ ներկարարութեան գործարաններ։  Նաեւ, 1875 կը գործեն մեքենական 20 գործարաններ՝ ջաղացքներ, ապակագործութիւն, մանարան, պարանագործութիւն, եռանգաշխատանոցներ, լոխումի գործարաններ, եւայլն։

Մինչեւ 1924 հիւսուածեղէնի գործարաններուն թիւը 24 է։

Առեւտուրին հետ զուգահեռ կը զարգանան ձեռնարհեստը, ծովային եւ կառուցման ճարտարարուեստը, ինչպէս նաեւ հանրային կառուցումները։

 
Նէօրիօ նաւարանը

Սիրոսի նաւարանը կը դառնայ յետ պատերազմեան յունական առեւտրական նաւատորմիղին վերանորոգման եւ վերակազմութեան վայրը։ Կաշեգործութիւնը կը զարգանայ՝ կաշին Պալքանեան երկիրները կ՛արտահանուի։  1860 թուականին Էրմուփոլին Յունաստանի առաջին նաւահանգիստը կը հանդիսանայ, իսկ Սիրոս՝ Յունաստանի առեւտուրի եւ մշակոյթի կեդրոնը:   Էրմուփոլիին բնակչութեան զարգացած եւ բարեկեցիկ մասը, քաղաքին մշակութային զարգացման մղում կու տայ։ Մշակոյթի բոլոր բնագաւառներէն ներս աննախընթաց ծաղկում կ՛առաջանայ։

Նէօրիօ նաւարանըԽմբագրել

1861 թուականէն Էրմուփոլի նաւահանգիստին արեւմտեան կողմը Նէօրիօ նաւարանը կը գործէ․ Յունաստանի ամենահիներէն։ 19-րդ դարուն վերջին եռեսուն տարիներուն ընթացքին մեծ աճ կ՛արձանագրէ, սակայն 20-րդ դարու առաջին կէսին` նահանջ։

20-րդ դարԽմբագրել

Հայ որբերը եւ Near East Relief ՈրբանոցըԽմբագրել

 
Հայ որբերու խմբակ մը իրենց ուսուցիչներով պտոյտի մը ընթացքին, 1923

Փոքր Ասիոյ Աղետին կը յաջորդէ քրիստոնիայ ժողովուրդներուն գաղթականութեան հոսքը Յունաստան։  Սիրոս կը հասնին 7․800 յոյն գաղթականներ եւ 3.000 յոյն եւ հայ որբեր։  Գաղթականներէն 2․800 Սիրոս կը հաստատուին եւ մնացեալները կը տարածուին Յունաստանի այլ շրջաններ, իսկ որբերը նախ կը պատսպարուին կղզիին զանազան շրջանները, ըլլայ վրաններու մէջ,  ըլլայ հաստատութիւններու շէնքերու մէջ։  1923-ին Միջին Արեւելքի Ամերիկեան Նիր Իսթ Բարեսիրական հիմնարկը Էրմուփոլիին արեւմուտքը գտնուող Աւղօ բլուրին վրայ  կը սկսի կառուցել երեք շէնքեր գոհացնելու համար որբերուն կարիքները։ Շէնքերուն կառուցման կը մասնակցին նաեւ որբերը։

Սկզբնական շրջանին հայ որբերուն թիւը 732 է, սակայն շուտով Աթէնքի եւ Քերքիրայի որբանոցներէն մեծ թիւով հայ որբեր կը հասնին եւ հայ որբերուն թիւը 2․000 կը հասնի։  Հայ եւ յոյն որբերը մինչեւ 1930 հոն կ՛ապրին ։

Միջպատերազմեան շրջան եւ Գերմանական գերիշխանութիւնԽմբագրել

20-րդ դարու առաջին տարիներէն իսկ, Աթէնքի եւ Փիրէայի շարունակ զարգացումը կը ներգրաւէ Սիրոսցի բազմաթիւ գործարարներ, վաճարականներ եւ դրամատէրեր։  Շոգենաւերու զարգացումը պատճառ կ՛ըլլայ որ նաւերը ուղղակի Փիրէա կամ այլուր առանց դադարի շարունակեն իրենց ճամբորդութիւնը։  Այսպէս, Սիրոս կղզիին նաւահանգիստը իր կարեւորութիւնը կը կորսնցնէ։

Հիւսուածեղէնի ճարտարարուեստի զարգացումը կը վերակենդանացնէ կղզիին տնտեսութիւնը։

Սակայն, Բ․ Համաշխարհային պատերազմի Գերմանական գերիշխանութիւնը կը փճացնէ կղզիին տնտեութիւնը։ 1941-1942 ձմրան, հազարաւոր բնակիչներ կը մահանան սովի եւ վատառողջ պայմաններու բերմամբ։

1980-ական թուականներէն մեծ աճ կ՛արձանագրէ զբօսաշրջիկութիւնը։  Նաեւ, 1984 Էգէական համալսարանի ենթաբաժիններուն հիմնումը մեծ ներդրում կ՛ունենայ կղզիին մշակութային եւ տնտեսական զարգացման: 

Ժամանակակից շրջանԽմբագրել

Զբօսաշրջիկութիւնը, կրթական կեանքը, ինչպէս նաեւ «Սիրոս կղզիին Ազգային Օդակայանը» Syros Island National Airport Κρατικός Αερολιμένας Σύρου, «the Aegean casino» խաղատունը, նաւերու յաճախակի երթեւեկութիւնը՝ Փիրէայի եւ Ռաֆինայի նաւահանգիստներէն դէպի Էգէական Ծովուն բոլոր կղզիները (մեկնող եւ վերադարձող նաւերը, անպայման կը կանգնին Սիրոս կղզին) եւ Նէօրիօ նաւարանին վերաբացումը կղզիին տնտեսութեան մեծ թափ տուած են։  Վերջին տարիներուն ամառուան եղանակին, մեծ ու փոքր զբօսանաւեր շաբաթական հերթականութեամբ կղզին կ՛այեցելեն։

Արցախի երեխաներու հիւրասիրութիւնը Սիրոս կղզիին մէջԽմբագրել

1995 թուականին Յու­նաս­տա­նի Հայ Դա­տի Յանձ­նա­խում­բի  եւ Անօ Սիրոս քաղաքապետութեան գործակցութեան շնորհիւ, ինչպէս նաեւ Յունաստանի Հայ Կապոյտ Խաչի բարեսիրական կազմակերպութեան, Արցախի արտաքին գործոց եւ Կրթութեան ու Գիտութեան նախարարութիւններուն աջակցութեամբ կը յաջողուի «Ար­ցա­խի ե­րե­խա­նե­րու այ­ցը Յու­նաս­տան» ծրագ­իրը․  Մինչեւ այսօր, Սիրոս կղզիին մէջ ամէն ամառ 15 օրուայ համար, կը հիւրասիրուին Արցախի ազատագրութեան պատերազմին հետեւանքով զոհուած ազատամարտիկներու երեխաներ։  

 
Հարաւային Էգէականի Շրջանային Միաւորումի քարտէս

ՎարչակարգԽմբագրել

Էրմուփոլի քաղաք-նաւահանգիստը նստավայրն է Յունաստանի Հարաւային Էգէականի Շրջանային Միաւորումին  Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου։  Քալլիքրաթիս Ծրագրով, Յունաստանը կը բաժնուի 13 Շրջանային Միաւորումներու եւ Սիրոս կղզիին երեք քաղաքապետութիւնները կը ջնջուին եւ կը վերածուին Սիրոս-Էրմուփոլիս քաղաքապետութեան՝ Անօ Սիրոս, էրմուփոլի եւ Փոսիտոնիաս նախկին քաղաքապետութիւններու միացումով։  

ԿրօնԽմբագրել

Կղզիին վրայ կ՛ապրի Կաթողիկէ դաւանանքի մեծ համայնք մը, որ Ուղղափառ համայնքին հետ դարեր շարունակ սիրով կ՛ապրին։  Անոնց միջեւ խառն ամուսնութիւնները յաճախակի են։  Երկու եկեղեցիները, Զատկուան տօնը նոյն օրը կը տօնեն։

ՓոխադրամիջոցներԽմբագրել

Ծովային կապԽմբագրել

 
Էրմուփոլի, նաւահանգիստը եւ Նէօրիօ նաւարանը․ դիտուած Անօ Սիրոսէն

Սիրոս կղզին ծովային փոխադրամիջոցի խաչմերուկ մըն է։ Դէպի Փիրէա եւ փոխադարձ՝ անկէ դէպի Էգէական Ծովուն կղզիներն ու կղզիակները եւ Կրետէ կղզի երթեւեկութիւնը ամենօրեայ եւ յաճախակի է։ 

Անոր նաւահանգիստին աշխարհագրական դիրքը զայն կը պաշտպանէ Էգէական Ծովուն զօրաւոր քամիներէն։ 

Օդային կապԽմբագրել

1992 Սիրոսի «Տիմիթրիս Վիքելաս» Δημήτριος Βικέλας Ազգային Օդակայանը (IATA: JSY) կը բացուի․ կապուած է Աթէնքի «Ελ. Βενιζέλος» (IATA: ATH) Միջազգային օդակայանին։

Հանրային փոխադրամիջոցներԽմբագրել

Էրմուփոլի նաւահանգիստ-մայրաքաղաքը կղզիին մնացեալ բնակուած շրջաններուն հետ կը կապուի հանրակառքերու յաճախակի երթեւեկութեամբ։  Անոնք կապուած են մայրաքաղաքին հանրակառքերուն հետ։

Նաեւ կը գործեն թաքսիներ taxis։

ՄշակոյթԽմբագրել

Կղզին ունի հարուստ մշակոյթ։  Կան թատերական, երաժշտական եւ նաեւ գրական խմբակներ։  Անոնք յաճախ հանդէս կու գան ելոյթներով, ձեռնարկներով։

 
Քաղաքապետական Գրադարանը

«Սիրոսին երաժշտասէրները» Φιλόμουσοι Σύρου միութիւնը հիմնուած է 1894 թուականին։

Մայրաքաղաքի Քաղաքապետական Գրադարանը կը գտնուի Քաղաքապետարանի շէնքին կից Մշակոյթի Տան մէջ, որուն պարտէզին մէջ կը գտնուին Սիրոսցի նշանաւոր մտաւորականներու կիսանդրիները՝ Տիմիթրիոս Վիքելաս, Էմմանուիլ Ռոյիտիս, Ղիորղոս Սուրիս, Թիմոլէոսնտոս Ապելա եւ Ռիթա Պուպի-Փափա։

Էրմուփոլին ունի շարժապատկերի երկու սրահներ․ բացօթեայ՝ ամառուան շրջանին համար եւ գոց՝ ձմեռուան։

«Ափոլլոն» թատրոնըԽմբագրել

«Ափոլլոն» թատրոնը Θέατρο Απόλλων կը կառուցուի 1862-1864․ ճարտարապետն է իտալացի Փիետրօ Սապօ։   Կը նկատուի թէ Միլանոյի Սքալա La Scala թատրոնին մանրանկարն է եւ նաեւ թէ տիպարն է ուրիշ 3 թատրոններու․ Սան Քարլօ՝ Նափոլի, Թէաթրօ տելա փերկոլա՝ Ֆիրենցէ եւ Քասթելֆրանքօ թատրոնը։

 
«Ափոլլոն» թատրոնը Զարդարուած է մարմար քարով եւ հարուստ գեղանկարչութեամբ։ Տարուան ընթացքին մշտապէս կը հիւրասիրէ մշակութային բնոյթի զանազան ձեռնարկներ․ կղզիին մշակոյթի «սիրտ»ն է։

Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին թատրոնը մեծ վնասներ կը կրէ։  Կը վերաբացուի 1991 եւ վերանորոգման աշխատանքները կը լրանան 2000։

ԿրթութիւնԽմբագրել

Կղզիին մէջ կը գործեն կրթութեան համակարգի բազմաթիւ վարժարաններ․ մանկապարտէզներ, նախակրթարաններ, միջնակարգեր, երկրորդականներ, արուեստի դպրոցներ եւ Էգէական համալսարանը իր դպրոցներով։

Թանգարաններ – Ցուցադրութեան սրահներԽմբագրել

  • Սիրոսի հնագիտական թանգարանը
  • Ճարտարարուեստի Թանգարան
  • Սիրոսի Պատմական Արխիւային թանգարան
  • Քիքլատեան Արուեստի Ընդօրինակութեան թանգարան
  • Սիրոսի Ժողովագրական թանգարան
  • Փոքր Ասիոյ Յիշողութեան Տուն
  • Աւանդական Աշխատանքներու Ցուցադրութիւն եւ Անօ Սիրոսի Պատմական Արխիւ
  • Մարքօ Վամվաքարի թանգարան (Մարքոս Վամվաքարիս Յունական ժողովրդային «ռեպեթիքօ» երաժշտութեան հայրը)
 
«Ափոլլոն» թատրոնին առաստաղը

Ցուցադրութեան սրահներԽմբագրել

Կղզիին մէջ կան բաւական ցուցադրութեան սրահներ։ Երեք կարեւոր ցուցադրութեան սրահներն են՝ «Էրմուփոլի», «Քիքլատեսի Պատկերասրահ» եւ «Էմանուիլ Ռոյիտիս»։

ՅուշարձաններԽմբագրել

«Անտրէա Միաուլիս»ին Ανδρέα Μιαούλη արձանը, համանուն հրապարակին վրայ․

«Փոքր Ասիացիներու» յուշարձանը, Քսիրոքամպոյին համանուն հրապարակին վրայ․

«Զոհուածներուն Յուշարձան»ը, Հարաւային Էգէականի Շրջանային Միաւորումին շէնքին առջեւ․  նաւահանգիստին համանուն քարափին վրայ։

ՄարզականԽմբագրել

Սիրոս կղզիին մարզական կեանքը վառ ու հարուստ է։  Կան վոլէյ-պոլի, ոտնագնդակի, կողովագնդակի, լողի, ծովային մարզումի, դասական մարզանքի, մեքենավառ մարզանքի, թենիզի եւ ճատրակի բազմաթիւ ակումբներ եւ խումբեր։ Յունաստանի ազգային Ա․ դասակարգին կը մասնակցի վոլէյ պոլի «Ֆինիքաս Սիրու»  Α.Ο. Φοίνικας Σύρου խումբը։

Այս ուղղութեամբ կղզին ունի ոտնագնդակի հանրային հինգ մարզադաշտեր եւ անձնական փոքր դաշտեր (5x5 եւ 7x7)։  Նաեւ, հանրային՝ Վոլէյի եւ Կողովագնդակի մարզադաշտ, Դասական Մարզանքի դաշտ, Լողաւազան եւայլն։

Տեղական արտադրութիւններԽմբագրել

 
Լոխում․ շաքարաւազով պատրաստուած կարկանդակ
 
«Քափարի»
 
«լիասթի տոմաթա»

Տեղական ամենատարածուած արտադրութիւնը «Սիրեաքօ Լուքումի»ն է՝ լոխում։  Անոր պատրաստութեան արուեստը Սիրոս բերած են Խիօ կղզիէն ժամանած գաղթականները, 1832։  Հետագային, Զմիւռնիոյ քաղաքէն (Փոքր Ասիոյ աղետ) փրկուած գաղթականներէն շատեր իրենց ընտանեկան ձերարուեստը Սիրոս կղզիին մէջ կը շարունակեն. Այսօր անոնցմէ չորրորդ սերունդն է որ կը շարունակէ լոխումի պատրաստութեան աշխատանքը։

 
Սան Միխալի պանիրը

Լոխումին զուգահեռ, կ՛արտադրուի նաեւ «Խալվատոփիթա»ն, որ կը պատրաստուի տեղական մեղրով եւ թարմ նուշով։

Կ՛արտադրուի նաեւ հանրածանօթ «Սան Միխալի» պանիրը, պատրաստուած տեղական անասուններուն՝ կով, ոչխար եւ այծ, կաթով։

Նաեւ համբաւի արժանացած են․-

  • Տեղական մեղրը θυμαρίσιο μέλι․ պատրաստուած կղզիին մէջ առատ գտնուող զամբուռ բոյսէն,  
  • «Լիասթի տոմաթա»ն․ արեւուն տակ չորցած շերտուած լոլիկ,
  • «Քափարի»․ Քիքլատես կղզիներուն ափամերձ ժայռոտ մասերուն աճող համանուն բոյսին պտուղը եւ տերեւը, 
  • Ճզմուած ձիթապտուղը,
  • «Συριανό Λουκάνικο» (=Սիրոսի երշիկը),
  • «Λούζα» (Լուզա = արեւուն տակ չորցած միսի ընտիր կտոր ),
  • Տեղական կաթով պատրաստուած` անուշ դեղին պանիրը «Γλυκιά Γραβιέρα»,  
  • «Փեթրոթա» փափուկ պանիրը,
  • «Κοπανιστή» (սերապուրի վիճակի եկած տեղական ճերմակ պանիր),
  • Տեղական «մարաթօ» կանաչեղէնը եւ անոր խիւսը Μάραθος-Πολτός από μάραθο, եւայլն։

Լրատուողական միջոցներԽմբագրել

ՀեռատեսիլԽմբագրել

Սիրոսին մէջ կը բանին երկու հեռասփռումի կայաններ, որոնք կը սփռեն Քիքլատես կղզեխումբի տարածքին։

ՏպագրութիւնԽմբագրել

Կը տպագրուին ամենօրեայ «Քինի Ղնոմի» (=Հանրային Կարծիք) Κοινή Γνώμη օրաթերթը եւ  «Լողոս թոն Քիքլատոն» Λόγος των Κυκλάδων շաբաթաթերթը։ Նաեւ «Serious » անվճար ամսաթերթը։

Ելեկտրոնային թերթԽմբագրել

Վերջին տարիներուն զարգացած է ելեկտրոնային թերթը․ ամենածաւալունը՝ «Syros today»ն է։

ՁայնասփիւռԽմբագրել

Սիրոսին մէջ կը սփռեն ձայնասփիւռի տեղական վեց կայաններ։

ՊատկերասրահԽմբագրել


[1] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15] [16] [17] [18] [19] [20][21] [22] [23] [24] [25] [26] [27] [28] [29] [30] [31] [32] [33] [34] [35] [36] [37] [38] [39] [40] [41] [42] [43]

Տե՛ս նաեւԽմբագրել

Քերքիրայի հայերը․ հայ որբերը

Քեֆալոնիա․ Հայ որբերու ժամանումը Քեֆալոնիա

Քոքինիոյ հայկական գաղութը

Սելանիկի հայկական գաղութը

Փաթրայի հայերը

Կորնթոս․ Կորնթոսի հայերը

Արսէն Պալեան

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Յունաստանի 2011ի մարդահամար HELLENIC STATISTICAL AUTHORITY - 2011 POPULATION AND HOUSING CENSUS(յուն.)
  2. syros island – Սիրոս կղզիին պատմութիւնը(յուն.)
  3. e-kyklades – Քիքլատես Առեւտուրի Ատեան․ Սիրոս կղզիին պատմութիւնը, տեսարժան վայրերը, ծովափները(յուն.)
  4. gnoriste tin ellada - Պատմական անդրադարձներ․ Սիրոս, Քիքլատեսի ազնուականը, ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΓΟΥΡΝΗ(յուն.)
  5. Արխիւներ - syros.com – Սիրոս կղզիի Հնագիտական թանգարանը(յուն.)
  6. Արխիւներ - syros.com – Սիրոս կղզիի Հնագիտական թանգարանը(յուն.)
  7. cyclades24.gr – «Սիրոս կղզիին Near East Relief որբանոցը», Γιώργος Σολάρης, 10/11-2015(յուն.)
  8. Near East Relief Պատմական առցանց բջիջային թանգարան Near East Relief Historical Society Digital Museum(անգլերէն)
  9. «Ամերիկեան Near East Relief Սիրոսին որբանոցը», 18/1/2020, Παναγιώτης Κουλουμπή (յուն.)
  10. «Ողողման երեխաները Սիրոսին որբանոցին մէջ», 8-7-2015, Ουρανία Πανταζίδου Π.Ν.(յուն.)
  11. «Սիրոսին բանակավայիրին իսկական պատմութիւնը», Παναγιώτης Κουλουμπής, 16-11-2015(յուն.)
  12. Սելանիկի Արիտոթելեան Համալսարան – Տնտեսութեան եւ Քաղաքականութեան Գիտութեանց Դպրոց, «Միջպատերազմեան շրջանի գաղթականները Սիրոս կղզիին մէջ», Βουτσίνου Αγγελική ΑΕΜ: 197, Սելանիկ,Մարտ 2017(յուն.)
  13. Ազատ Օր – «Յունահայութեան թիւի նոսրացումը 1922-1950 տարիներուն», Մայք Չիլինկիրեան, յունարենէ թարգմ․՝ Ք․ Էքիզեան, 8-1-2020
  14. e-kyklades – Քիքլատես Առեւտուրի Ատեան․ «Փալլաս» շարժապատկերասրահը(յուն.)
  15. ՌԱԿ մամուլ – «Վաղուան Կորիզը» Յունարենէ թրգմ.՝ Երանուհի Ղազարեան Syrosagenda.gr, (վերարտադրում՝ Հայ Կեանք, 26 Ապրիլ 2019, էջ՝23)
  16. Հայ Կեանք – «Վաղուան Կորիզը» 26 Ապրիլ 2019, էջ՝23, Երանուհի Ղազարեան
  17. «Սիրոսի Նէօրիօ նաւարանին պատմութիւնը», HuffPost Greece, 22 Οκτωβρίου 2015(յուն.)
  18. «Քսենոգոսթա Ծրագիրը Նէօրիօ նաւարանի վերաբացման համար», Naftemporiki 21-4-2018, Αντώνη Τσιμπλάκη (յուն.)
  19. Յունական Նաւարկութիւն (Elliniki Aktoploia) Սիրոսի Նէօրիօն, 17-7-2011, «Նէօրիօ»(յուն.)
  20. Սիրոսի Ճարտարարուեստի Թանգարանը - Գործարաններ(յուն.)
  21. Սիրոսի Ճարտարարուեստի Թանգարանը – Հաւաքածոյ(յուն.)
  22. Սիրոսի Արխիւներու Պետական Հաւաքածոյ(յուն.)
  23. Սիրոսի Պետական Հաւաքածոյ - Պատմական(յուն.)
  24. ΕΡΤ – Յունաստանի Պետական հեռասփռման կայան - Նաւահանգիստներ, Սիրոս 002 ΣΥΡΟΣ, 000003742(յուն.)
  25. ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ «Ազգային Ընդդիմութեան յուշարձանը» կը վերադառնայ, 11-8-2016, Άννα - Τερέζα Δαλμυρά(յուն.)
  26. ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ Փոքր Ասիացիներու յուշարձան(յուն.)
  27. Էգէականի կղզիները - Սիրոսին Յուշարձանները, 8-1-2019(յուն.)
  28. Ազատ Օր, արխիւ - Խաչիկ Խաչատուրեանի արժեւորումով՝ «Արցախի պատանիները, կարծես, Յունաստան եկած դեսպաններ են», 13 Յուլիս 2015, Լուսինէ Թեւոսեան - «Ապառաժ»
  29. Armenian Portal – «Հիւրասիրելով Արցախի փոքրիկները․․» 12-9-201 Θεοδόση Δανάμπαση(յուն.)
  30. naxos times - «Սիրոս կղզին գրկեց Արցախի որբերը», 7-9-2016(յուն.)
  31. Արմենիքա պարբերաթերթ – Երեխաներու ժպիտները՝ Սիրոս, Յովիկ Պապողլեան, Յուլիս-Սեպտ․ 2011(յուն.)
  32. Արմենիք պարբերաթերթ - «20 տարիներու երեխաներու ժպիտներ», Մայք Չիլինկիրեան, Յուլիս-Սեպտ․ 2015, թիւ 86(յուն.)
  33. syros today – «Որովհետեւ, երբ մէկ փոքրիկ մը կը փրկուի՝ յոյս կայ», 21-8-2015, Ουρανία Πανταζή, Υποπλοίαρχος (ε.α.)(յուն.)
  34. syros today – «Որովհետեւ, երբ մէկ փոքրիկ մը կը փրկուի՝ յոյս կայ», 21-8-2015, Ουρανία Πανταζή, Υποπλοίαρχος (ε.α.)(յուն.)
  35. Սիրոսի Կաթողիկէ համայնքի Առաջնորդարան – «Սէր․ հոգիին ամենամեծ դեղը», 2-9-2016, աղբիւր՝ koinignomi.gr(յուն.)
  36. Անկախ լրատուողական – «Գերկ մը պատերազմի փոքրիկներուն համար», վերարտադրուած 28-7-2011, աղբիւր յօդուած՝ Էլեֆթերոթիփիա օրաթերթ, 3-9-2010, հեղ․՝ Ναυσικά Καραγιαννίδη (յուն.)
  37. gtp – Էրմուփոլիին Քաղաքապետական Գրադարանը(յուն.)
  38. Համազգային Լրատու - Հոկտ․, Նոյեմ․, Դեկտ․ 2015, էջ 7(յուն.)
  39. Greek gastronomy – Սիրոսի արտադրութիւններ(յուն.)
  40. []
  41. syrosaxizoume – Սիրոսին սկզբնական արտադրանքները(յուն.)
  42. Սիրոս կղզին - Աւանդական արտադրութիւններ(յուն.)
  43. Ասպարէզ - «Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյցի Աննախընթաց Նպաստը Հայոց Ցեղասպանութեան Գաղթականներուն Եւ Որբաշխարհին», բժ․Կարպիս Հարպոյեան, 23-4-2014

Արտաքին յղումներԽմբագրել

  1. Յոնիացիները(անգլերէն)
  2. Տեսերիզ – Սիրոս կղզիին ազնուական տուները(յուն.)
  3. Քիքլատես կղզիները Վենետիկցիներուն իշխանութեան տակ
  4. Նէօրիօ նաւարանի կայքէջը(յուն.)
  5. Սիրոս կղզիին Ազգային Օդակայանը(անգլերէն)
  6. Սիրոս կղզիին Ազգային Օդակայանը(անգլերէն)
  7. Սիրոսի ճարտարարուեստի թանգարանը(յուն.)
  8. Սիրոսի Ափոլլոն թատրոնը(անգլերէն)
  9. Սան Միխալի պանիրը(յուն.)
  10. Սիրոսի Կաթողիկէ եկեղեցուոյ Առաջնորդարանը(յուն.)